миллий узбек адабий тили

DOC 177,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1404482705_53930.doc œзбекистон республикаси олий ва œрта махсус таълим вазирлиги миллий ўзбек адабий тили режа: 1. миллий тил ҳақида тушунча. 2. миллий тил шаклида ҳамза ҳақимзода ниёзий асарларининг тили. 3. 1920-йиллар ўзбек адабиётида имло қоидалар. 4. «чиғатой гурунги» ташкилоти, таянч диалекти масаласи. 5. 1930-йиллар ўзбек адабиётида рус тилининг қўлланиши. 6. 1920-30 йилларда ўзбек адабиётини ўргатишда ижодкорлар асарининг аҳамияти. ўзбек миллий тили ҳозирги ўзбек миллатига мансуб бўлган ҳамма кишиларнинг умумий ва ягона тилидир. бу тил ўзбек халқлнинг ўзаро алоқа ва фикр алмашув қуроли, шу халқнинг ҳамма аъзолари учун умумий бўлган тилдир. ўзбек миллий тилининг шаклланиши ўзбек миллатининг шаклланиш процесси билан боғликдир. ўзбек миллати шакллангунига қадар у уруғ тили ва элат тили тарзида яшаб, ривожланиб келган. маълумки, ижтимоий муносабатларнинг юзага келиши билан бирга миллатлар ҳам ташкил топа бошлайди. ана шу миллатларнинг ташкил топишида унинг асосий элементи бўлган тил бирлиги - миллий тил хам юзага келади. ўзбек миллий тили xix асрнинг охирлари ва xx …

ёс даражада бойиган, грамматик қурилиши мукаммалашгандадир. ўзбек тилининг ички ресурслари асосида янги сўзлар яратилади. бундай сўзлар структурасига кўра содда ёки қўшма бўлиб, ҳаётнинг барча соҳаларига оид тушунчаларни қамраб олади. масалан, фақат харбий иш соҳасидагина жангчи, кузатувчи, ўšловчи, мўлжалчи, šуролдош, халоскор, ҳужумкор, симтўсиқ каби қатор янги сўзлар пайдо бўлди. булардан ташқари, -в(-ов), -чи, -чилик, -шунослик, -кор каби аффикслар воситасида ясалган сўзлар ҳам ҳисобга олинса, ўзбек тили лексикасининг совет даврида қанчалик бойиганлигини аниқ тасаввур қилиш мумкин. бу ўринда шуни алоҳида қайд этиш керакки, жонли тилда оддий тушунчаларни ифода қилувчи минглаб сўзлар аста-секин терминлик вазифасини бажара бошлади. масалан, математикага оид тўртбурчак, қўшиш, айириш, бўлиш; тилшуносликка оид эга, от, гап, сифат, равиш, қўшимча, ёрдамчи сўз, боғловчи, аниқловчи, ўзак; географияга оид бурун, қўлтиқ ва бошқалар шундай сўзлар жумласига киради. ўзбек адабий тилининг сўз ясаш имкониятлари ҳам кенгайди. фамилия ясови -ов, -ова, --ев, -ева аффикслари ўзлаштирилди. исми-шарифи эса ота исмидан ёки фамилияга асос бўлган номдан эрлар …

атамаларнинг биринчи компоненти кейин келиб, янги сўз-терминлар ясашда актив иштирок қилмоқда: болалар боғчаси. жинс тушунчасини ифода қилиш бир қолипга туширилди: зулфия ҳошимовна валиева. эгалик аффикслари нормага тушди, келишикларнинг функцияси кенгайди, ҳар бир келишик маъно ва функциялари формалари жиҳатидан қатьий равишда ажаралиб нормага тушди. келишикли конструкциялар ўрнида кўмакчили конструцияларнинг қўлланиши кенг тус ола бошлади: ўқишингни гапирмайсанми? ҳозирги замон феъл формаси (-япти) нинг адабий тилимиздаги маъно ва функцияси кенгайиб бориб, барча диалект ва шева вакиллари, зиёлиларимиз нутқида анча ўзлашиб колди. ўзбек миллий тили кўп диалектли тиллардан ҳисобланади. бу ҳол унинг ўзига хос мураккаб тарихий ривожланиш шароити ва ўзбек миллатининг ўтмишдаги хилма-хил этник состави билан изоҳланади. ўзбек миллий тилининг учта катга ички манбаи - учта диалектлар группаси бор. булар: 1) қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжаси; 2) қипчоқ лаҳжаси; 3) ўғуз лаҳжаси. буларнинг ҳар бири ўз навбатида бир қанча диалект ва шеваларга бўлинади. ўзбек тилининг диалект ва шевалари узоқ ўтмишда ўзбек халқининг тарихий шароити билан боғлиқ равишда …

салан: қани >қана, бордими>бордима каби) морфологик жиҳатдан қараганда олтита келишик қўшимчасининг тўлиқ сақланганлиги икки шахс ўтган замон феълида оддий ва ҳурмат формаларининг тўлиқ сақланиб қолганлиги ўтган замон феьлининг учинчи шахс кўплик формаси (ўқийдилар)нинг деярли ишлатилмаслиги; лексик томондан қараганда қипчоқ шеваларида: чеча (янга), бўла (холавачча), желак (хотин-қизларнинг бошига ёпинадиган буюми) сингари кўплаб ўзига хос қадимий сўз ва терминларнинг сақланиб қолганлиги юқорида айтилган фикрларни тасдиклайди. ўзбек адабий тилининг лаҳжалари орасида, одатда, қорлуқ-чигил лаҳжаси ҳамда унга қарашли бўлган айрим шева ва диалектлар ўзбек адабий тилининг таянч шева ва диалектлари ҳисобланади. бунда уларнинг талаффуз нормаларини белгилашдаги роли, кўпгина терминларнинг уларда илгаридан шаклланганлиги, бу шева вакилларининг кўп жиҳатдан миллий маданият ва лексик анъаналаримизни бошқаришда ўзларига хос хизматлари борлиги асосга олинган. баъзи олимлар ўзбек адабий тилининг нормаларини белгилашда тошкент шевасини фонетик жиҳатдан, андижон, фарғона шеваларини эса морфологик жиҳатдан таянч шева ҳисоблайдилар. тошкент шеваси пойтахт шаҳар шеваси сифатида лексик томондан ҳам ўзининг кўпгина элементларини адабий тилга киритган …

и. бу шевалар ўзбек адабий тилига ўзларининг лексик бойлиги, стилистик имкониятлари ҳамда бошқа тил воситалари билан ҳам ҳисса қўшган. шуниси характерлики, бир қарашда ўзбек адабий тилидан бирмунча узоқроқ тургандек кўринган қипчоқ шевалари хам ўзбек адабий тилига жуда кўп лексик бойлиги, стилистик имкониятлари ҳамда бошқа грамматик воситалари билан ҳисса қўшган. масалан, ўзбек адабий тилидаги қаратқич келишигининг тўлиқ формаси қипчоқ шеваларидаи қабул қилинган. адабий тилимиздаги ҳозирги замон феълининг -ётир аффикси воситасида ясалувчи формаси ҳам қипчоқ ва ўғуз диалектларига хос формадир ва ҳоказо. ҳамза ҳақимзода ниёзий асарлари тили ўзбек маданиятининг атоқли арбоби ҳамза ҳақимзода ниёзий чуқур ижтимоий мазмун билан суғорилган асарлар яратиб, xx асрнинг 30-йилларигача бўлган адабиётни янги образлар, янги мавзу ва шакллар билан бойитди. у адабиёт, санъат, халқ маорифи ҳамда шу даврдаги ўзбек адабий тилини ривожлантириш йўлида талай ишлар қилди. ҳамза ўз ижодий фаолияти давомида ўзбек адабий тилини жонли халқ сўзлашув тилига яқинлаштиришга интилди, унинг кўпчиликка тушунарли бўлишини таъминлаш учун курашди. лекин …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "миллий узбек адабий тили"

1404482705_53930.doc œзбекистон республикаси олий ва œрта махсус таълим вазирлиги миллий ўзбек адабий тили режа: 1. миллий тил ҳақида тушунча. 2. миллий тил шаклида ҳамза ҳақимзода ниёзий асарларининг тили. 3. 1920-йиллар ўзбек адабиётида имло қоидалар. 4. «чиғатой гурунги» ташкилоти, таянч диалекти масаласи. 5. 1930-йиллар ўзбек адабиётида рус тилининг қўлланиши. 6. 1920-30 йилларда ўзбек адабиётини ўргатишда ижодкорлар асарининг аҳамияти. ўзбек миллий тили ҳозирги ўзбек миллатига мансуб бўлган ҳамма кишиларнинг умумий ва ягона тилидир. бу тил ўзбек халқлнинг ўзаро алоқа ва фикр алмашув қуроли, шу халқнинг ҳамма аъзолари учун умумий бўлган тилдир. ўзбек миллий тилининг шаклланиши ўзбек миллатининг шаклланиш процесси билан боғликдир. ўзбек миллати шакллангунига қадар у уруғ тили ва элат ти...

Формат DOC, 177,0 КБ. Чтобы скачать "миллий узбек адабий тили", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: миллий узбек адабий тили DOC Бесплатная загрузка Telegram