xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил

DOC 110,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405844422_56794.doc xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил режа: 1. бу даврдаги ижтимоий-маданий ҳаёт. 2. эски ўзбек адабий тилининг бу давр манбалари ва тили. туркология адабиётларида ўзбек адабий тилининг х1у-ху асрлар ҳатто xix асрнинг п-ярмига қадар бўлган даврини номлаш ва талкин қилишда турли фикрлар мавжуд. маълум бўладики, ҳозирги фанда эски ўзбек тили деб аталиб келган адабий тилнинг хронологик доирасини белгилаш масаласи ҳалигача ҳал этилган эмас. баъзи туркологлар эски ўзбек тилининг хронологик доирасини х1-х1х асрнинг ii ярмига қадар давр билан белгилайдилар. бу фикрни венгер туркологларидан г.вамбер майдонга ташлаган. айримлари эса шу тилнинг хронологик доирасини х1у-ху асрлар билан чегаралайдилар. шунингдек, шу асрлар тилини махсус ном билан, яъни чиғатой номи билан атайдилар. бу фикр туркшунослик адабиётларида анча тарқалган фикр бўлиб, бу ҳозир ҳам баъзи туркологлар томонидан қўлланиб келмокда. чиғатой номи чиғатой усулидаги адабий тил билан боғланган эди. маълумки, чиғатой улусининг тили эски …

га учрайди. хоразмийнинг «муҳаббатнома» асари тили хоразмий ўзбек адабиётида номачилик жанрига асос солган санъаткордир. айни вақтда шеъриятда икки тиллиликка ҳам асос солган сўз устасидир. у жонибекнинг маҳаллий бекларидан бўлган муҳаммад хожабекнинг илтимосига кўра дажрий 754, мелодий 1353 йилда машҳур «муҳаббатнома» асарини ёзган. маълум кириш кисм, асарнинг ёзилиш тарихи, «муҳаммад хожабек мадҳияси», улардан кейин эса номалар ёзилган. номаларнинг тузилиши ҳам эски традицион тартибда: олдин нома, кейин ғазал, ундан кейин маснавийлар берилган ва ҳар қайси нома: сабурдин яхши йўқтур пеша қилсам, бу йўлда сабр йўқ андеша қилсам - деган байтли нақорат билан хотима қилинган. «муҳаббатнома» 3 номаси форс-тожик тилида ёзилган. бу асар дастлабки режа бўйича 10 номадан иборат эди, лекин нома тугатилгач, муаллиф қўшимча сифатида яна бир нома ёзиб, асарни 11 номадан иборат қилади. хоразмий асарнинг халққа тушунарли бўлиши учун ўша давр ўзбек тили имкониятларидан унумли фойдаланган. шеър ёр васли ошиš кечинмаларини тасвирлашда хилма-хил бадиий тил воситаларидан моќирлик билан фойдаланади. шоир халқ …

утман (яқинлаштирмайди), унутман (унутмайман). сифатнинг (келаси-замон) - йүр//йур аффикси билан ясалган тури ҳам учрайди: сайрайур, ясанлайтур-сигинар. асар лексикасида ўзига хос хусусиятлар кўзга ташланади: шунқар-бургут, бойла-шундай қилиб, йубан-икқиланмоқ, укуш-кўк, асру-жуда, йақту-ёру. йавут-яқинлашмоқ, урам-куча, тақн-жумладан, дудақ-лаб. юқоридаги тил ҳодисаларининг айримлари уйғур тилига ҳам хосдир. юқоридагилардан кўриниб турибдики, «муҳаббатнома» асарида ќам xiv асрнинг охири ва xv асрнинг бошларида хоразм ва муварауннаҳрда ҳукм сурган китобий-поэтик тил традицияси давом эттирилган. шунинг учун унда қипчоқ-ўғуз ва қисман уйғур тили хусусиятларини учратамиз. «муҳаббатнома» xiv аср ўзбек адабий тилига катта хисса бўлиб қўшилди ва айни замонда эски ўзбек тилининг кейинги тараққиётида муҳим роль ўйнади. буюк алишер навоий «муҳокамат-ул луғатайн»да ўзбек тилида катта ҳолни ифодаловчи махсус «менг» сўзи борлигини айтиб, «муҳаббатнома»дан қуйидаги байтни келтиради: анинг ким эл энганда мең йаратты, бойы бирлә сачына тең йаратты. кўринадики, навоий томонидан «муҳокаматул-луғатайин» асарида шу мисраларнинг келтирилиши шу даврда асарнинг тил жиҳатдан бой эканлигидан далолат беради. «муҳаббатнома» эски ўзбек адабий тилини бошлаб берувчи …

ллари, достонларининг тили жуда енгил ва халққа тушунарлидир. лутфий ғазалларининг ва умуман шеъриятининг мазмунлилигини, бадиийлигини халқ оғзаки ижоди материалларидан ҳамда жонли тилга хос бўлган сўз ва иборалардан унумли фойдаланган. лутфий шеъридаги мисралар маъносини кучайтириш, таъкидлаб кўрсатиш учун кўпроқ туркий сўз ва сўз бирикмаларидан радиф сифатида фойдаланади. масалан; партаведур ул табассумдынки жāн дерлар аны, сояи сарвинг дурур ҳамки равāн дерлар аны. ёки: маҳвашим, бир назар этсәнг, не нимаң өксүгүси, банда сары гузар этсәнг, не нимәнг өксүгүси ва ҳ.о. лутфий асарлари лексикасида асосий ўринни туркий сўзлар ташкил этади. маълумки, ўзбек классик адабиёти асарлари лексикасида форс-тожик ва арабча сўзлар умумлексиканинг аксарият қисмини ташкил қилади. лекин лугфий ижодида бунинг акси кўринади. масалан, «тā жамāлыңдын тушубтурмен», «өлтүрүур ҳижрāн мени» жумлалари билан бошланувчи ғазалларида 191 лексема катнашган бўлиб (айрим сўзларнинг такрори ҳам ҳисобга олинган), шундан 104 таси туркийдир. маълум бўладики, лутфий ижодида туркий сўзлар 55 ва ундан ортиқроқ процентни ташкил этади. лутфий асарларининг диалектал негизи масаласи …

ид дудоқ (110) қамуқ, ирин, қароқ, ёзуқ, ўгун (йүзигә сачтын үчүн тегмәсүн паришāнлик), ёвутмак. ўғуз группа тиллар ва шеваларга оид грамматик формалар: жўналиш келишигининг -ә (а) аффикси билан ифодаланиши. қорқарки, раҳмы келзә көгум тунги йашына, йаштек сорар мени барур олсам чү қашына. ёки: ақықыңны сорайын десам, айтур: «йаман андишаликни фикрина бақ». қадимги туркий тилга оид восита келишиги элементлари ҳам учрайди: сенсизин қылмай таҳаммул нāла қылсам, қылма айб, гар бу юк йукланса таққа, келгәй авдын юз садā. ёки: нигāрā, сенсизин мандин (ҳар кимдин) не ҳāсил? агар жāн болмаса тандин не ҳāсил ? келаси замон феълининг ғарбий тилларга хос формаси лутфий ижодида кўплаб қўлланган: қарам ак ҳам вафāсызлар бикин болмағайсан ичи куфри ташыдын. (314-бет) ёки: тапқамен деб васлидин бир кун давā тартарам дāим фирāқың дардыны. (310-бет) маълум бўладики, лутфий асарлари тили эски ўзбек тили хусусиятларини бошлаб берувчи восита бўлиб хизмат қилса, асарларининг соддалиги халқ оғзаки ижодидан унумли фойдаланиши асар тилининг қам содда …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил"

1405844422_56794.doc xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил режа: 1. бу даврдаги ижтимоий-маданий ҳаёт. 2. эски ўзбек адабий тилининг бу давр манбалари ва тили. туркология адабиётларида ўзбек адабий тилининг х1у-ху асрлар ҳатто xix асрнинг п-ярмига қадар бўлган даврини номлаш ва талкин қилишда турли фикрлар мавжуд. маълум бўладики, ҳозирги фанда эски ўзбек тили деб аталиб келган адабий тилнинг хронологик доирасини белгилаш масаласи ҳалигача ҳал этилган эмас. баъзи туркологлар эски ўзбек тилининг хронологик доирасини х1-х1х асрнинг ii ярмига қадар давр билан белгилайдилар. бу фикрни венгер туркологларидан г.вамбер майдонга ташлаган. айримлари эса шу тилнинг хронологик доирасини х1у-ху асрлар билан чегаралайдилар. ш...

Формат DOC, 110,5 КБ. Чтобы скачать "xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги адабий жараён ва адабий тил", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: xiv асрнинг 2-ярмидан кейинги а… DOC Бесплатная загрузка Telegram