узбек тилида соддалашишни юзага келтирувчи омиллар ва уларнинг вокеланиши

DOCX 65,8 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1402998905_43181.docx www.arxiv.uz ўзбек тилида соддалашишни юзага келтирувчи омиллар ва уларнинг воқеланиши режа: 1. тилшуносликда соддалашишга бўлган муносабат 2. соддалашиш ҳодисасини юзага келтирувчи асосий омиллар тилшуносликда соддалашишга бўлган муносабат ўзбек тилшунослигида соддалашиш ҳодисасига профессор а.ғуломов хх асрнинг 50-йилларидаёқ жиддий эътибор қаратади ва талай мисолларни таҳлил қилиш натижасида бу ҳодисага қуйидагича таъриф беради: сўзнинг морфологик ҳолатидаги бу тарихий ўзгариш – бир неча қисмли сўзнинг ажралмас бир бўлакка айланиши соддаланиш деб аталади. бундай соддаланиш қўшма сўзларда ҳам бўлиши мумкин. ўз вақтида н.к.дмитриев бул, шул олмошлари таҳлилига тўхталган ҳамда бу олмошлар келиб чиқишга кўра аслида бу+ул, шу+ул кўринишида бўлиб, кейинчалик қисқариш натижасида бул, шул кўринишини олганлигини айтар экан, бу ҳодисани сўз мураккаблашуви (словосложение) деб баҳолайди. юқорида уқтирганимиздек, баъзи сўзлар аслан ясама бўлса-да, бора-бора турли лисоний ўзгаришлар натижасида уларнинг ясамалик ҳолати сезилмайдиган бўлиб қолган ва ажралмас бир ҳолга келиб қолган. тилшуносликда ана шу ҳолатга нисбатан соддаланиш терминини ишлатилмоқда. маълумки, сўзнинг таркибида бўладиган фонетик ўзгаришлар хилма-хилдир: …

билан қисмларга ажралмайдиган сўзларга айланиши соддалашиш дейилади” таърифлардаги тарихий ўзгаришлар, даврлар ўтиши билан изоҳлари сўзлар таркибидаги лексик-семантик, грамматик ҳамда фонетик ўзгаришларни назарда тутиб айтилган. а.ғуломовнинг соддалашиш ҳодисаси ҳақидаги қарашларига ўз муносабатини билдирган, сўзнинг морфологик таркиби бўйича энг жиддий тадқиқотлар олиб борган йирик олим – с.усмонов қуйидаги фикрлари билан бу ҳодисага ўзича ёндашади: “а.ғ.ғуломов чақимчи сўзининг морфемаларга бўлинишига тўхталиб, “ҳозир тилда жонли бўлган элементлар маълум ўринда практик жиҳатдан ажралмас бўлиб қолади”, дейди. у бу сўзнинг эркин равишда чақ-им-чи каби уч қисмга бўлинмайдиган бўлиб қолганини тасдиқлайди. дарҳақиқат, чақимчи сўзи уч морфемага ажралади, аммо ундаги функционал қисмлар иккита: чақ-имчи. чунки а.ғ.ғуломов айтганидек, бугун чақим деган айрим негиз қўлланилмайди”. демак, с.усмонов тилшунос а.ғ.ғуломовнинг соддалашиш ҳодисасига жиддий эътибор берганлигини таъкидлаш билан бирга, бу ҳодисанинг айрим кўринишларига нисбатан ҳам ўз мулоҳазаларини билдиради. олим аффиксларда ўзаро бирикиб кетиб бир грамматик вазифани бажаришга хосланиб қолиш ҳолатини -в(-ув)+-чи, моқ+чи, –гар+чи-лик каби соддалашган (уч морфема бир морфема ҳолига келган ва …

нг таҳлиллари билан) соддалашиш ҳодисаси юз берганлигини асослаб беради. [1: ] тилшунос к.усмонов морфемаларга ажралмайдиган ҳолга келиб қолган, бироқ тарихан алоҳида қисмлардан ташкил топган бирликларга нисбатан тарихий ўзак терминини қўллайди ва уларни белгилашда уч хил белгига асосланиш лозимлигини қайд этади: 1)бирорта ҳам қўшимча олмаган деб тан олинувчи (ҳозир сезилмайди), ўзбек тили лексикасида қадимдан мавжуд бўлган соф туркий сўзлар. масалан, нон, сув, ер, қўй, от, ой, қизил, кўк, оч, от, ун, кўз, соч, оёқ, қил ва бошқалар; 2) икки ва ундан ортиқ морфемалардан ташкил топган бўлиб, кейинчалик бир морфемага (ўзакка) айланиб қолган сўзлар: бўй-ин, биқ-ин, қиш-ла-қ, чўм-ғич, ўр-а каби сўзлар: 3) ўзига қўшилган қўшимчалардан ажратиш мумкин бўлмайдиган, маъноли қисмларга ажралмайдиган ҳолга келиб қолган ўзаклар (сўзлар): етакла, етакчи, қийқир, чақир, бўкир, бўрдоқи, илгари, ичкари, ташқари, қичқир, бақир, ҳайқир, ўшқир, эпла, эпчил ва бошқалар”. олим, албатта, ушбу белгиларни гуруҳлашда айрим ҳолатларга эътибор қаратмаганлигини кўрамиз. жумладан, биринчи гуруҳга кирувчи соф туркий сўзлар деб белгиланган …

нлигини таъкидлайди. кўринадики, соддалашиш ҳодисаси ўзбек тилшунослигида, моҳиятан юқорида а.ғуломов томонидан берилган таъриф доирасида белгиланади. шуни айтиш мумкинки, ўзбек тили морфемалари ҳақида махсус тадқиқот олиб борган ё.тожиев, анчагина, асосан, икки ёки уч бўғинли сўзларни таҳлил қилиш орқали яхлит ҳолга келиб қолган бирликларни этимологик таҳлилини асос қилиб олади. тарихий қиёслаш орқали улар таркибининг бир пайтлар ажралувчан бўлганлигини аниқлаш мумкинлигини айтади ҳамда семиз-семир сўзларини йалпай-йалпоқ, ажрат-айрим, болға, болта, босқон бирликларига қиёслаш асосида улар соддалашган деган хулосага келади. кўринадики, соддалашиш ўзак ва аффикслар муносабати доирасида (бунда ўзакка сўз ясовчи аффикслар ёки шакл ҳосил қлувчи аффикслар қўшилишидан қатъий назар) турли хил ўзгаришлар асосида юзага келган. берилган таъриф ҳодиса моҳиятини тўла ифодалаган дейиш мумкин. чунки биринчи бобда қайд этиб ўтганимиздек, а.м.шчербак, н.а.баскаков, э.в.севортян, ф.г.исхаков, а.н.кононов ва бошқаларнинг бу ҳодисанинг моҳиятига ёндашувлари шу таърифга мос келади: танланган бирлик илгари морфемаларга ажралган – қисмлардан ташкил топган, ҳозирги кунда қисмларга ажралмайдиган ҳолга келган – соддалашган. соддалашиш термини академик …

ик алоқа сезилмас ҳолга келса, ясалганлик ҳам билинмайди. бу соддалашишнинг бир кўринишидир. масалан, оғир сифати аслда -р аффикси ёрдами билан ҳосил қилинган сифатдош формаси бўлган (оғир: оғадиган. чоғиштиринг: тарозининг ўнг томони оғир келди)”. олим шу ўринда чопар, илғор, олға, ғажир, ўртар, қопқон, сичқон, қопағон, билағон, семиз каби кўп сўзларда соддаланиш ҳодисаси юз берганлигини айтади ва морфемалар доирасида сингишиб кетиш ҳолати кузатилишини таъкидлайди. шунингдек, бирга, кўра, қараб яна (ён+а), қайта, зўрға, билан (бир+ла+н), бу ён, бери, нари, ичкари, ташқари, бошқатдан каби сўзларда ҳам шундай ҳолат содир бўлганлигини қайта-қайта таъкидлайди. демак, юқоридаги таъриф соддалашиш ҳодисаси моҳиятини тўғри ва тўла ифодалаган дейиш мумкин. ўзбек тилшунослигида ҳам, туркий тилшуносликда ҳам соддалашиш ҳодисасини бирор жиҳатдан таснифлаш кузатилмайди. бироқ академик а.ҳожиев бу борада қуйидаги фикрни билдиради: “соддалашиш жуда оддий ва жуда мураккаб кўринишда бўлади”.[footnoteref:2] олим бошлиқ сўзини таҳлил қилар экан, уни ҳозирги кунда ҳам морфемаларга ажратиш мумкиндек туюлса-да, унда соддалашиш содир бўлганлигини кўрсатади ва содда соддалашиш …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "узбек тилида соддалашишни юзага келтирувчи омиллар ва уларнинг вокеланиши"

1402998905_43181.docx www.arxiv.uz ўзбек тилида соддалашишни юзага келтирувчи омиллар ва уларнинг воқеланиши режа: 1. тилшуносликда соддалашишга бўлган муносабат 2. соддалашиш ҳодисасини юзага келтирувчи асосий омиллар тилшуносликда соддалашишга бўлган муносабат ўзбек тилшунослигида соддалашиш ҳодисасига профессор а.ғуломов хх асрнинг 50-йилларидаёқ жиддий эътибор қаратади ва талай мисолларни таҳлил қилиш натижасида бу ҳодисага қуйидагича таъриф беради: сўзнинг морфологик ҳолатидаги бу тарихий ўзгариш – бир неча қисмли сўзнинг ажралмас бир бўлакка айланиши соддаланиш деб аталади. бундай соддаланиш қўшма сўзларда ҳам бўлиши мумкин. ўз вақтида н.к.дмитриев бул, шул олмошлари таҳлилига тўхталган ҳамда бу олмошлар келиб чиқишга кўра аслида бу+ул, шу+ул кўринишида бўлиб, кейинчалик қисқариш нат...

Формат DOCX, 65,8 КБ. Чтобы скачать "узбек тилида соддалашишни юзага келтирувчи омиллар ва уларнинг вокеланиши", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: узбек тилида соддалашишни юзага… DOCX Бесплатная загрузка Telegram