морфонология 1

DOC 207,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1404482194_53909.doc морфонология морфонология режа: 1. морфонология 2. грамматика 3. 3отий ёндашувда грамматика. 4. морфология ва синтаксис муносабати 5. грамматик маъно ва грамматик шакл. 6. грамматик категория морфонология морфонема ҳақида. маълумки, фонема вариантлари сўз ва морфемалар таркибида уни ташкил этувчи сифатида иштирок этар экан, у бошқа товушлар билан комбинациялар ҳосил қилиш жараёнида турли ўзгаришларга учрайди. сўз ва морфемалар таркибидаги ҳар қандай алмашинувлар, аввало, фонетик характердадир. бу эса бугунги кунда тил структурасининг фонетик, лексик ва морфемик сатҳлари оралиғида морфонология сатҳининг мавжудлиги ҳақида фикр юритишга олиб келади. аксарият тилшунослик атамалари каби морфонология ҳам зулмаънайндир: 1) маълум бир қуршовдаги лексема ва морфема нутқий вариантлари таркибидаги фонетик ўзгаришлар системаси; 2) тилшуносликнинг шу ўзгаришларни ўрганувчи соҳаси. морфема нолуғавий маъно ифодаловчи энг кичик лисоний бирлик. фонеманинг сўзнинг сўз ёки қўшимча билан, шунингдек, қўшимчанинг қўшимча билан бирикуви натижасида юз берадиган фонетик ўзгаришлар натижасидаги варианти морфонема дейилади. масалан, онг, от, сон каби сўзларга феъл ясовчи қўшимча қўшилганда, ўзак таркибидаги …

емак, ўзак бошида мазкур ундошлар келса, бу ўзакнинг нотуркий эканлигидан далолат беради. туркий ўзак бошида (сcvc тарзида (трактор, трасса каби)) ундошлар қаватланиб келмайди. морфемаларнинг фонетик структураси қуйидагича: 1) cvc (-каз – ўтказ,кеткиз); 2) cv (-қи - чопқи, ги - кузги); 3) vc (-им - китобим, уйим); 4) v (-а - туна, ата, сана); 5) с (-к - курак, тилак); сўз ва морфема вариациялари. агглютинатив морфонемалар. туркий тиллар гарчи устувор агглютинацияга эга бўлса-да, барибир уларда ҳам комбинацион ўзгаришлар содир бўлиб туради. морфемаларнинг ўзакка, ўзакнинг ўзакка қўшилиши натижасидаги ўзгаришлар туркий тилларда фузия унсурлари мажудлигидан далолат беради. бу эса агглютинативлик, флективлик ёки аморфлик муайян тиллар учун мутлақ ҳодиса эмаслигидан келиб чиқади. ўзбек тилида агглютинация жараёнидаги қуйидаги морфонологик ҳолатлар эътиборлидир. унлилар алмашинуви: а) о-а: онг -англа, от- ата, сон – сана, ёш - яша; б) а-о: тарқа - тарқоқ, яра - яроқ, чанқа - чанқоқ, сўра - сўроқ, алда - алдоқ, тара -тароқ; в) …

ўм беш; б) б-в: белбоғ - белвоғ; в) ч-с: уч сўм - ус сўм; г) б-п: ичиб қўй - ичип қўй; д) н-м: ўн бир - ўм бир; 2. биринчи узв очиқ бўғин билан тугаб, иккинчи бўғин ёпиқ бўғин билан бошланганда: а) б - в: бора берди - бораверди; б) к - г: бу кун - бугун; 3. биринчи узв ёпиқ бўғин билан тугаб, кейинги бўғин очиқ бўғин билан бошланганда ҳам узвлар яхлитлигини таъминлаш учун морфонологик ҳодиса (товуш тушиши) юз беради: а) э тушиши: келар эмиш - келармиш; б) б-в ва и тушиши: босиб олди - босволди. 4.фонетик қайта бўлиниш: қайн она – қайнона - қайна қайн ота – қайнота – қайната қайн ини – қайнини – қайни. редупликация жараёнидаги ўзгаришлар. жуфт сўзларнинг кўпчилигида узвларни бири иккинчисининг фонетик ўзгариши асосида бўлади. бу ҳам морфонологик ҳодисаларнинг ёрқин кўринишидир. мисоллар: 1. биринчи узви ўзгаради: а) т-с: бутун –бус-бутун; б) т-п: катта – …

литликни зоҳирий ва ботиний тушуниш мумкин. яхлитликнинг зоҳирий аломати товушларнинг сўз ва қўшимчаларни, сўзларнинг гап ва сўз бирикмаларини ташкил этишида намоён бўлади. яхлитликнинг ботиний идрокида фонетик омилнинг қўшимча, сўз, сўз бирикмалари маъноларини, лексик омилнинг шу тарзда фонетик, грамматик, грамматик омилнинг фонетик ва лексик ҳодисаларни фарқлаши ва нутққа олиб чиқиши каби бир қарашда кўзга ташланмайдиган ҳолатлар эътиборга олинади. грамматика онгда нутқий қўлланишга шай турган лексемаларни грамматик воситалар билан шакллантириб, сўзга айлантиради, бу сўзларни ўзаро бириктиради ва фикр алмаштириш воситалари сифатидаги вазифасини реаллаштиради. тиллар ўзаро грамматик хусусиятларига кўра ҳам таснифланади. масалан, ўзбек тилида кесимнинг гап маркази сифатида бошқа барча бўлакларни ўз атрофида уюштириши, эганинг факультативлиги, сифатловчининг сифатланмишдан олдин келиши, бунда инверсиянинг бўлмаслиги, эга ва кесим, қаратувчи ва қаралмишнинг икки ёқлама алоқага эгалиги, тўлдирувчи ва тўлдирилмиш, ҳол ва ҳолланмиш, сифатловчи ва сифатланмиш, изоҳловчи ва изоҳланмишнинг бир ёқлама алоқада эканлиги ва бошқалар бошқа қариндош тиллар билан биргаликда унинг бир тил оиласига киришини таъминлайди. аммо …

срлар давомида бундай ўзгаришлар бўлиб туради. масалан, эски ўзбек тилида –гу аффикси ёрдами билан ясалган иш отига -м, -нг аффиксларининг қўшилиб, ушбу сўзнинг кесим эканлигини кўрсатган: мен кўргум типида. бу ҳозирги ўзбек тилида кузатилмайди. ул, алар, андин, анда, кўзун кўруб (кўзи билан кўриб) каби қатор сўзшакллар фикримизнинг далилидир. ёки эски ўзбек тилида бу сенинг, бу менинг кўринишидаги синтактик қурилма мавжуд бўлган. у ҳозирги кунда у бу сеники, бу меники кўринишига эга. грамматиканинг таркибий қисмлари, ўрганиш объекти. грамматика деганда тор маънода морфология ва синтаксис яхлитлиги, кенг маънода тилнинг барча қурилиш сатҳлари тушунилади. айтилганидек, грамматика тилнинг сўз ўзгартиш ва сўз бириктириш қоидалари ҳақида бўлиб, бунда сўз ўзгартиш доирасида сўз шакллари, сўз шаклларини ҳосил қилувчи грамматик категориялар ва ўзгариши асосида фарқланувчи сўзларнинг грамматик гуруҳлари - сўз туркумлари ҳамда бу ҳодисаларнинг маҳсули бўлмиш сўз бирикмаси ва гаплар бир вужуднинг икки томони сифатида ажралади. бу ўз-ўзидан уларни ўрганувчи икки соҳа –морфология ва синтаксисни фарқлашни ҳам …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "морфонология 1"

1404482194_53909.doc морфонология морфонология режа: 1. морфонология 2. грамматика 3. 3отий ёндашувда грамматика. 4. морфология ва синтаксис муносабати 5. грамматик маъно ва грамматик шакл. 6. грамматик категория морфонология морфонема ҳақида. маълумки, фонема вариантлари сўз ва морфемалар таркибида уни ташкил этувчи сифатида иштирок этар экан, у бошқа товушлар билан комбинациялар ҳосил қилиш жараёнида турли ўзгаришларга учрайди. сўз ва морфемалар таркибидаги ҳар қандай алмашинувлар, аввало, фонетик характердадир. бу эса бугунги кунда тил структурасининг фонетик, лексик ва морфемик сатҳлари оралиғида морфонология сатҳининг мавжудлиги ҳақида фикр юритишга олиб келади. аксарият тилшунослик атамалари каби морфонология ҳам зулмаънайндир: 1) маълум бир қуршовдаги лексема ва морфема нутқий вариа...

Формат DOC, 207,5 КБ. Чтобы скачать "морфонология 1", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: морфонология 1 DOC Бесплатная загрузка Telegram