морфемика

DOC 64,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1404482466_53920.doc мавзу: морфемика морфемика режа: 1. морфемика 2. деривация морфемика ва унинг бирлиги ҳақида умумий маълумот. морфемика сўзнинг номустақил таркибий қисми ҳақидаги таълимот. маълумки, ўзбек тилида, флектив тиллардагидан фарқли ўлароқ, ўзак мустақил маъно англатиш хусусиятига эга. сўзнинг ўзакдан бошқа қисмлари эса ундан айрича қўлланмайди ва маъно англатмайди. шунинг учун улар морфема дейилади. масалан, (пахтакорларга) сўзи (пахта), (-кор), (-лар), (-га) қисмларидан иборат. ажратилган ҳар бир таркибий қисм бу сўз доирасида ўзига хос элементар ва семантик мавқега эга. улар лисонда ана шундай ажралган ҳолда ўз «хонача»ларида гуруҳ-гуруҳ бўлиб яшайди. (пахта-) ва (-кор), (-лар), -га қисмлари ўзаро семантик ва қўлланиш хусусияти жиҳатидан фарқланади. [пахта] бирлиги мустақил луғавий маънога эгалиги ва бу маънони қолган қисмларсиз ҳам англата олиш хусусияти билан бошқа таркибий қисмлардан ажралиб туради. шунинг учун у лексема дейилади. бошқа қисмлар эса ажралган ҳолда мавҳум бўлиши, лексемасиз мустақил маъно англата олмаслиги билан характерланади. лексема шаклланувчанлик, морфема шакллантирувчанлик белгисига эга. номустақиллик табиати ва лексемага …

а ноль морфема грамматик шакл сирасида устувор мавқега эга экан, нутқда воқеланган аксарият мустақил лексема қўшимчасиз бўлиши мумкин эмас. моддий қиёфали морфемасиз бундай сўз ноль қўшимчалидир. масалан, нутқдаги китобни ўқи, уйга бор, у аълочи гапларидаги (ўқи), (бор), (аълочи) сўзлари – ноль қўшимчали нутқий бирлик. лексема тарихий тараққиёт натижасида морфемага айланиб бориши, морфема эса сўзнинг ўзагига сингиб кетиши мумкин. масалан, [хона] лексемаси тараққиёт натижасида иккига ажралган. бир маъносида «жой» семали ясама сўзни ҳосил қилувчи деривацион воситага айланиб кетган, лексемаликдан маҳрум бўлган. [нома], [гоҳ], [хўр] лексемаси ҳам шундай тарихий силжишни бошидан кечирган. албатта, тилдаги бундай ҳодисалар илмий муаммо бўлиб, махсус текшириш натижасида тайинли хулосага келиш мумкин. чунки бу бирликнинг туркий унсурлар эмаслиги шуни тақозо қилади. сўзнинг морфемик структурасидаги ўзгариш. айтилганидек, тил тараққиёти натижасида сўзнинг семантик, фонетик структурасида бўлгани каби, морфемик таркибида ҳам жиддий ўзгариш юз беради. уларнинг ҳар хил кўриниши бор: 1) сўз ва қўшимча бирлашиб, сўз тублашиши мумкин: юксал, юксак; 2) …

инг валентлик имконияти ҳам асос сўзникидан кескин фарқланадиган ҳолга келади. грамматик морфема асосий хусусиятига кўра учга ажралади: 1) луғавий шакл ҳосил қилувчи морфема; 2) синтактик шакл ҳосил қилувчи морфема; 3) луғавий-синтактик шакл ҳосил қилувчи морфема. луғавий шакл ҳосил қилувчи морфема лексема луғавий маъносини нутққа мослаштириш вазифасини бажаради. масалан, [китоб] лексемасининг семемасида бирлик ва кўплик маъноси номаълум. сон луғавий шакл ҳосил қилувчиси бўлган [–лар] уни кўплик томон муайянлаштиради. бу морфеманинг ÿзига хос тури луғавий-cинтактик шакл ҳосил қилувчи морфема бÿлиб, луғавий маънони муайянлаштириш, нутққа хослаш билан бирга ((келган), (ўқигач)), сўзни синтактик алоқага ҳам киритади: ўқиган бола, ўқигач гапирмоқ. синтактик шакл ҳосил қилувчи морфема сўзнинг синтактик қурилмадаги ўрнини белгилайди. масалан, кесимлик категорияси сўзга кесимлик мавқеини беради. кесимнинг эга ва ҳол билан синтактик алоқасини таъминлайди. келишик морфемалари олдинги мустақил сўзни кейинги, эгалик қўшимчалари эса кейинги мустақил сўзни олдингисига боғлаш вазифасини бажаради. морфеманинг структур таснифи. морфема тузилишига кўра содда ва мураккаб турга бўлинади: содда морфема …

зумчилик); 2) асосдан англашилган нарса-ҳодисанинг борлик ҳолатини билдирувчи от: (пишиқчилик), (мўлчилик), (арзончилик); 3) асосдан англашилган тушунча билан боғлиқ бўлган ишни билдирувчи от: (улфатчилик), (тирикчилик), (душманчилик). аксарият морфема – полисемик табиатли. морфемик омонимия. шаклдошлик бир тур морфемалар орасида ҳам, турли морфема орасида ҳам бўлиши мумкин. 1) деривацион омонимия: -ки i: [туртки], [тепки], [кўчки] (от ясовчи); -ки ii: [ички], [кечки], [устки] (сифат ясовчи). 2) грамматик омонимия: -(и)ш i: (бориш), (келиш), (кетиш) (ҳаракат номи шакли); -(и)ш ii: (бирга) (ювиш), (тараш), (ишлаш) (биргалик нисбат шакли); 3) деривацион-грамматик омонимия: -(и)м i: [йиғим], [терим], [сиғим] (от ясовчи морфема); -(и)м ii: уйим, китобим, соатим (эгалик морфемаси). морфемик синонимия. аксарият морфема маънодошлик муносабатида бўлади. шу боисдан деривацион ҳамда грамматик синонимия фарқланади. деривацион синонимия. деривацион морфеманинг бир-бирига яқин маънони ифодалаши деривацион синонимия дейилади. масалан, сифат ясовчи [-ли], [-дор], [-сер], [-ба] морфемалари ўзаро синоним: (савлатли), (савлатдор), (серсавлат), (басавлат) каби. mаънодошлик морфемалараро тўлиқ эмас, балки айрим маъно қирралари орасида бўлади. яъни …

ант: китобтинг; г) фонетик вариант: менинг. келишик парадигмасига кириш ҳуқуқига фақат инвариант шакл (-нинг)гина эга. деривация деривация (сўз ясалиши, ҳосил бўлиши) тилшуносликнинг алоҳида бўлими. у деривация ҳодисаси, унинг диахрон ва синхрон тури, сўз ясаш, ҳосил бўлиш усули каби масала билан шуғулланади. деривация сўз ясалишини ҳам ([ишчи], [ишла], [китобхон]), ички миконият асосида янги лексема пайдо бўлишини ҳам ([келишган], [ихтисослашув], [ўқиган], [биров] ўрганади. сўз ясалиши – соф нутқий ҳодиса, нутқий жараён. у деривациянинг асосий қисмини ташкил этади. бироқ унинг лисоний асоси бор. шу сабабли лисон ва нутққа бирдай дахлдор. сўз ясалиши лингвистик термин сифатида икки маъноли: а) сўз ясаш жараёни атамаси; б) ушбу жараённи ўрганувчи соҳа. сўз ясаш деганда қандай усул билан бўлса-да, янги сўз ҳосил қилиш тушунилавермайди. масалан, сўз янги маъно касб этиши натижасида янги сўз пайдо бўлиши мумкин. дейлик, [ишбилармон] сўзи янги маъно касб этди. бироқ бу ерда янги сўз ясалиши йўқ.. демак, сўз ясалиши, ясама ва янги маъно касб …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "морфемика"

1404482466_53920.doc мавзу: морфемика морфемика режа: 1. морфемика 2. деривация морфемика ва унинг бирлиги ҳақида умумий маълумот. морфемика сўзнинг номустақил таркибий қисми ҳақидаги таълимот. маълумки, ўзбек тилида, флектив тиллардагидан фарқли ўлароқ, ўзак мустақил маъно англатиш хусусиятига эга. сўзнинг ўзакдан бошқа қисмлари эса ундан айрича қўлланмайди ва маъно англатмайди. шунинг учун улар морфема дейилади. масалан, (пахтакорларга) сўзи (пахта), (-кор), (-лар), (-га) қисмларидан иборат. ажратилган ҳар бир таркибий қисм бу сўз доирасида ўзига хос элементар ва семантик мавқега эга. улар лисонда ана шундай ажралган ҳолда ўз «хонача»ларида гуруҳ-гуруҳ бўлиб яшайди. (пахта-) ва (-кор), (-лар), -га қисмлари ўзаро семантик ва қўлланиш хусусияти жиҳатидан фарқланади. [пахта] бирлиги мустақи...

Формат DOC, 64,5 КБ. Чтобы скачать "морфемика", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: морфемика DOC Бесплатная загрузка Telegram