синтактик категориялар

DOC 169,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403260710_44204.doc синтактик категориялар синтактик категориялар режа: 1. синтактик категориялар 2. сўз туркумлари синтактик категориялар аввалги мавзуларда айтилганидек, алоқа-муносабат (синтактик) категориялари сўз туркумларига эмас, балки гап бўлакларига, сўзларнинг синтактик мавқеига хосдир. аниқроғи, сўз маълум бир туркумга хос бўлганлиги учун эмас, балки қайси гап бўлаги вазифасида келаётганлигига, гапда қандай синтактик вазифа бажараётганлигига қараб алоқа-муносабат шаклларини қабул қилади. бироқ бунда сўз туркумларининг кўпроқ қайси гап бўлаги вазифасига хосланганлиги ҳам муҳим аҳамиятга эга. масалан, от туркуми кўпроқ тобе мавқеда келиб, эга, тўлдирувчи, қаратқич аниқловчи вазифаларини бажаради. кесим вазифасида келишга эса феъл туркуми хосланган. шунинг учун бу бир қарашда келишиклар отларга, кесимлик шакллари эса феълга хосдек тасаввур уйғотади. бу грамматик иллюзиядир. аслида барча мустақил сўз туркумларининг барча гап бўлаклари вазифасида кела олиши ҳақидаги «аксиома» мазкур шаклларнинг сўз туркумларига муносабатини яққол намоён қилади. сўз туркумларининг гап бўлаклари вазифасига хосланиши турлича экан, алоқа-муносабат шаклларининг уларнинг ҳар биридаги воқеланиши ўзига хосдир. қуйида ҳар бир бир сўз туркуми мисолида …

кўп ҳолларда гап бўлакларини белгиламаса, кесимлик шакллари сўзларга алоҳида синтактик вазифа беради. бошқача айтганда, «гап бўлакларини шакллантириш» белгиси остидаги зиддиятда кесимлик категорияси бу белгига тўлиқ эгалиги билан ажралиб туради. эгалик категорияси эса гап бўлакларини белгиламайди, балки фақат сўзларнинг синтактик муносабатини кўрсатади. келишик категорияси бу белгига мажҳул муносабатдадир. чунки, масалан, ўрин-пайт келишигидаги сўз ҳол вазифасида ҳам, бошқа вазифада ҳам бўлиши мумкин. қиёсланг: акам шаҳарда яшайди (шаҳарда - ҳол). шаҳарда яшайдиган акам келди (шаҳарда - аниқловчининг таркибий қисми, ҳол эмас). бош келишикдаги сўз эга вазифасида ҳам (акам келди), эгадан бошқа вазифада ҳам (акам ўқиган китоб) кела олади. шунингдек, жўналиш, ўрин-пайт, чиқиш келишиклари ҳам муайян гап бўлагини шакллантирмайди. кесимлик категориясининг маънолари мураккаб бўлиб, улар қуйидагилардир: а) тасдиқ/инкор маъноси; б) майл-муносабат маъноси; в) замон маъноси; г) шахс маъноси; д) сон маъноси; е) кесимни шакллантириш ва уни гапнинг эгаси ва ҳол билан боғлаш. демак, кесимлик категориясида бешта маъновий хусусият ва бир синтактик вазифа мужассамдир. кўринадики, …

қуйидагилар: -(и)м, -(и)миз, -(и)нг, -(инг)из, -(и)си. эгалик аффикси таркибида берилувчи –лар шахс ҳақида эмас, балки эгалик қилинаётган нарса/предмет ҳақида маълумот ташигани учун, шу нарсанинг кўплигига ишора қилганлиги туфайли уни бу категория билан боғлаб бўлмайди. масалан, ...антей кучни ердан олади, саид аҳмад ...уларнинг мақтовларидан. мақтовлари сўзшаклидаги –лар мақтовнинг кўплигини кўрсатмоқда. бу категория шахс ва сон маъноси билан узвий боғланган. шу боисдан эгалик категорияси (қисқ. эк) нинг барча кўрсаткичларида бир вақтнинг ўзида шахс маъноси ҳам, сон маъноси ҳам ифодаланади. ҳолбуки бу маънолар ушбу категориядан ташқарида ҳам мавжуд (масалан, кишилик олмошларида, кесимлик категориясида, шунингдек, отнинг сон категориясида ва ҳ.). аслида шахс-сон маъносини ифодалаш учун кишилик олмошлари хосланган. улардан бошқа лисоний бирликлардаги шахс-сон маъноси олмошлар зотий моҳиятининг тажаллиларидир. демак, экнинг зотий моҳиятини шахс-сон маъносининг қўлланилиши билан боғлиқ ўзига хос ҳолатлардан ташқаридан қидирмоқ лозим бўлади. эк асосидаги синтактик қурилмалар ранг-баранг маъноларни англатади. бу ранг-баранглик шахс-сон, аниқлик/ноаниқлик каби тажалли маънолар, тобе сўзнинг келишик шакли, бирикувчи сўзларнинг …

аниқроғи, эгалик аффикси билан шаклланган сўздан олдинги, унга тобе сўз қаратқич (а) ёки бош келишикда (б) бўлиши мумкин: а) менинг китобим, китобнинг варағи; б) март ойи, дам олиш куни, қиш пайти. кейинги бирикувлардаги бош келишик шаклини белгисиз қаратқич келишиги сифатида тан олиш ҳам учраб туради. кўринадики, эгалик маъноси уч хил усул билан ифодаланади: 1. морфологик усулда эгалик маъноси эгалик шакли билан ифодаланади, аммо қаратувчи сўз келтирилмайди: китобим, ўқиганинг, тақ-туқи. 2. морфологик-синтактик усул. бунда эгалик субъекти қаратқич келишигида, эгалик объекти эгалик шаклида бўлади: менинг китобим, сенинг ўқиганинг, болғанинг тақ-туқи, гулнинг қизили. 3. синтактик усул. бунда эгалик субъекти қаратқич келишигида, эгалик объекти эгалик шаклисиз бўлади: бизнинг уй, сизнинг кўча. модал маъно эк учун нокатегориал, яъни ҳамроҳ маъно бўлиб, у ўзининг грамматик категориясига эга эмас. i шахс бирлик, iii шахс қўшимчаларидан бошқалари модал маъно ифодалайди. «сизлаш», «сенсираш», «камситиш», «кесатиш», «ҳурмат» каби қатор маънолар модал маънолардир. бу, айниқса, кўпликда яққолроқ кўзга ташланади. акамнинг китоблари, …

кувида уч хил хгм юзага чиқади: «илҳом ёзган китоб», «илҳомга қарашли китоб», «илҳом ҳақидаги китоб». эк нинг иккинчи огмси боғлиқ қуршовда – аниқланмиш вазифасида ҳаракат номи, сифатдош, баъзан феъллардан ясалган отлар келган сўз бирикмаларида воқеланади. бундай бирикмаларда аниқланмиш ҳаракат-ҳолат маъносида, қаратқичли аниқловчи эса фоил/субъект маъносига эга бўлади: ситоранинг келиши, муниранинг айтгани каби. эк нинг учинчи огмси сўз бирикмалари тузиш, сўзлараро синтактик алоқани ўрнатиш учун хизмат қилади. мисоллар: астрободнинг бир куни бир йилга тенг. (ойб.) ойгулнинг йўқлигидан бўлди. эк шаклларининг синтактик вазифа бажариши – отли бирикмалар ҳосил қилиш вазифаси асосида тадқиқотчилар туркий тиллар сўз бирикмалари тизимида ҳам, гап қурилишида ҳам алоҳида қурилиш – поссесив (қарашлилик) қурилиши мавжудлигини қайд этадилар ва поссесив қурилиш номинатив қурилишга қарама-қарши қўйилади. ҳақиқатан ҳам, истаган турдаги гап қаратувчи бирикма вариантига эга бўлиши мумкин: қизлардан битта – қизларнинг биттаси, молга қул - молнинг қули, ватан учун кураш - ватан кураши, қизил гул – гулнинг қизили. эк нинг синтактик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "синтактик категориялар"

1403260710_44204.doc синтактик категориялар синтактик категориялар режа: 1. синтактик категориялар 2. сўз туркумлари синтактик категориялар аввалги мавзуларда айтилганидек, алоқа-муносабат (синтактик) категориялари сўз туркумларига эмас, балки гап бўлакларига, сўзларнинг синтактик мавқеига хосдир. аниқроғи, сўз маълум бир туркумга хос бўлганлиги учун эмас, балки қайси гап бўлаги вазифасида келаётганлигига, гапда қандай синтактик вазифа бажараётганлигига қараб алоқа-муносабат шаклларини қабул қилади. бироқ бунда сўз туркумларининг кўпроқ қайси гап бўлаги вазифасига хосланганлиги ҳам муҳим аҳамиятга эга. масалан, от туркуми кўпроқ тобе мавқеда келиб, эга, тўлдирувчи, қаратқич аниқловчи вазифаларини бажаради. кесим вазифасида келишга эса феъл туркуми хосланган. шунинг учун бу бир қарашда кели...

Формат DOC, 169,5 КБ. Чтобы скачать "синтактик категориялар", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: синтактик категориялар DOC Бесплатная загрузка Telegram