нуткий мулокот тизими бирликлари ёхуд дискурснинг тузилиши ва унинг тахлили

DOC 157,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1404480990_53871.doc нутқий мулоқот тизими бирликлари ёхуд дискурснинг тузилиши ва унинг таҳлили илмий билим инсон ақлий фаолиятининг энг юқори босқичида ҳосил бўлади. илмий билиш мақсади «амалий фаолият предметларининг бирор бир маҳсулотга айланиш жараёнини» (шермуҳамедова 2007: 25) кузатишдир. бу жараённинг кечиши объектларнинг тараққиёти ва ўзгаришини таъминловчи қонуниятларга асосланади. шу сабабли илмий фаолиятнинг асосий вазифаси ушбу қонунуиятларни аниқлашдир. собиқ совет тузуми даврида тилшунослик фани ўз тадқиқ объектини аниқлашда ва ушбу объектни қай йўсинда таҳлил қилишда турли қийинчиликларга дучор бўлганининг турли сабаблари бўлиб, бундай сабаблардан бири таҳлил тамойиллари танловининг аниқ эмаслиги эди. ўша даврда ижод қилган болгар файласуфи тодор павлов систем-структур таҳлилнинг асосий камчилиги унинг диалектик ва тарихий материализм тамойилларига ёт эканлигида деб ҳисоблайди (павлов 1969: 127). файласуфнинг бу фикрини маъқуллаган тилшунос ф.п.филин илмий билишнинг (шу жумладан, тилшуносликнинг, лисоний таҳлилнинг ҳам) асосини фақатгина марксизм-ленинизм таълимотига таянган диалектик - материализм методидан излаш лозим, деб жар солганлиги эсимизда (филин 1970: 24). айтиш жоизки, тилшунослик фанининг фалсафий …

назарий физикада бундай идеал объектлар қаторига моддий (материал) нуқта, инерция тизими, идеал газ кабилар киради. тилшуносликда ҳам худди шу турдаги идеаллаштирилган объектларни мавҳум қурилма –моделларни топиш истаги йўқ эмас. бунинг мисоли сифатида тил тизимининг турли сатҳларига оид ва шу сатҳларнинг асосий бирликларга бўла оладиган турли «эмик» бирликларни («фонема», «морфема», «лексема», «синтаксема» ҳамда янада мавҳумроқ эшитиладиган «семема», «прагмема», «текстема» кабилар) келтириш мумкин. албатта, бундай идеаллаштириш ҳаракатини ва ажратилган мавҳум қурилма – бирликларни сатҳлар тизимида маълум ҳудудларга, «токча»ларга жойлаштириш ҳаракатини (бундай истакнинг охирги намуналаридан бири сифатида қаранг: мухин 2007) бутунлай инкор этиб бўлмайди. бу ҳаракат тизимлаштириш истагини амалга ошириш усулларидан биридир. аммо тил қурилишини қатъий чегарадаги қаватма-қават тузилишга эга бўлган тизим кўринишида тасаввур қилиш қийин. тилнинг қаватлари ўртасидаги чегара ўта заиф, сатҳлар бири иккинчисига сингиб кетади ва бирликлар ҳам бири иккинчисига кўчиб юришади-ку, уларнинг тил умумий тизимининг қайси қисмига оидлигини аниқлаш катта қийинчиликлар туғдиради. албатта, тилшунослар бу хилдаги «кўчманчи», «ярим ҳудудли» ҳодисаларни …

ектиканинг тил тизимидаги аксини яққол кўрмасдан туриб, илмий таҳлилда объектив натижаларга эришиб бўлмаслиги аниқ. бироқ диалектикани тушунишнинг ҳам ўз йўли бор. биринчидан, яқинда санкт-петербурда ўтказилган анжуманда айтилганидек, «ҳеч ким диалектикани ўқишни истамайди, чунки бу оғир ва зерикарли машғулотдир» (павлова 2007: 196). ҳа, ҳамкасбимиз анна владимировна павлованинг бу фикрига қўшиламиз. диалектикани ҳар ким ўзича тушунишга ҳаракат қилади, баъзан ўқиётгани айрим парчалар бўлиб, диалектиканинг моҳияти ҳақида тўлиқ тасаввурга эга бўлиш имконини бермайди. энг хавфлиси – диалектик муносабатларни, улар негизидаги категорияларни бир томонлама (ўз илмий эҳтиёжига мослаштирган ҳолда) талқин қилиш ҳолатлари ҳам мавжуд. умумийлик ва хусусийлик муносабати талқинида ҳам шундай ҳолатлар учрайди. маълумки, умумийлик ва хусусийлик билиш жараёнида ҳосил бўладиган тафаккурнинг илк шаклларидир. инсон борлиқни «ўзлаштириши» жараёнида дастлаб хусусий белгиларга эътиборни қаратиб, кейин хусусийликлар қиёси асосида умумийликни ўзлаштиради. немис файласуфи ҳанс-георг гадамер, ўз юртдошлари ф.шлеермахер ва в.фон ҳумбольдт фикрини давом эттириб, хусусийликни (индивидуалликни) «охирига етиб бўлмайдиган сир» дея таърифлаганлигини (гадамер 1988: 238) билсак …

л ташланиб, иккинчиси эса «яширин» бўлиши мумкин. лекин қийматнинг нотекислиги доимий эмас, унинг муҳит, вазиятга нисбатан ўзгариб кетишини ҳам инкор этмаслик лозим. шундай экан, ҳар бир объектни билиш жараёнида унинг барча хусусиятларига эътиборни қаратиш ҳамда «ва-ва» диалектикаси асосида ёндашиш талаб қилинади. шу хусусда, диалектиканинг яна бир бошқача талқини мавжудлигини ҳам эслатмоқчиман. ўтган асрнинг ўрталарида франкфурт файлафуслари гуруҳининг назариётчиси теодор адорно ижтимоий ҳаёт, жамият тараққиётини таъминлашда хусусийлик, алоҳидаликка оид ҳодисаларнинг муҳимлигини ва умумийликни сақлаш учун хусусийлик бўлиши талаб қилинишини яна бир карра таъкидлаш истагини билдиради. ушбу таъкиднинг изоҳини у самовий жисмлар тизимидаги ўзгаришлар тартибидан излайди. маълумки, астрономияда «констелляция» қонунияти мавжуд бўлиб, унга биноан юлдузларнинг бир-бирига нисбатан жойлашиши ва ўзаро ўрин алмашиши уларнинг марказ томон интилиш ҳаракати билан боғлиқдир. теодор адорнонинг фикрича, констелляция умумийликни хусусийликнинг энг юқори ёки энг паст даражадаги (экстремал) ривожи таъсирида бўлиши ҳамда сақланишини исботловчи ҳодисадир (adorno 1966; соловьева 1990: 5). кейинчалик фалсафада ушбу йўналиш «негатив диалектика» атамасини олган …

дан асосий мақсад – инсон лисоний фаолиятининг барча қобиқларида узвийлик мавжудлигини ва бу узвийлик тизимий муносабатларда, умумийлик ҳамда хусусийлик белгилари доимо бир-бирини тақозо этишини исботловчи далилларни топишдир. «топиш» деганда, «кашф этиш»ни англамаслик керак, зеро, табиат ва жамият тараққиётига оид қонуниятлар ҳақиқатдир, уларни яратувчининг ўзи яратган. бу воқелик ва оллоҳнинг ажралмас бирлигидир. ҳақиқатга эришишнинг турли йўллари бор. сўфийлар фалсафасининг назариётчиларидан бири бўлмиш ибн араби ҳақиқатни билишнинг асосий усуллари қаторига мушоҳада киришини таъкидлаган эди. умумийлик айнанлик (бир хиллик) эмаслигига ишониш учун мушоҳада юритмоқ даркор, зеро, мушоҳада бевосита сезиб, ҳис этиб турган зоҳирий хусусиятлар билан бир қаторда, ботиний хусусиятларни, яширин маънони идрок этиш имконини яратади (ибн араби 1980; шермухамедова 2007: 62-63). демак, бизнинг вазифамиз илмдаги янгиликлар куртагини ўтмишдан излаш, ўтмишдошлар меросининг мағзини англаш, мағзни пўстидан ажратаётиб, ҳеч бир нарсани (ҳатто жуда майда деталларгача) қатъий равишда «бегона», «ёт», «эскирган» ёрлиқлари билан атаб, тўсатдан ташлаб юбормасдан ўрганишдир. топилган «мағз»ни эса авайлаш, батафсил тадқиқ қилиш, ҳеч …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "нуткий мулокот тизими бирликлари ёхуд дискурснинг тузилиши ва унинг тахлили"

1404480990_53871.doc нутқий мулоқот тизими бирликлари ёхуд дискурснинг тузилиши ва унинг таҳлили илмий билим инсон ақлий фаолиятининг энг юқори босқичида ҳосил бўлади. илмий билиш мақсади «амалий фаолият предметларининг бирор бир маҳсулотга айланиш жараёнини» (шермуҳамедова 2007: 25) кузатишдир. бу жараённинг кечиши объектларнинг тараққиёти ва ўзгаришини таъминловчи қонуниятларга асосланади. шу сабабли илмий фаолиятнинг асосий вазифаси ушбу қонунуиятларни аниқлашдир. собиқ совет тузуми даврида тилшунослик фани ўз тадқиқ объектини аниқлашда ва ушбу объектни қай йўсинда таҳлил қилишда турли қийинчиликларга дучор бўлганининг турли сабаблари бўлиб, бундай сабаблардан бири таҳлил тамойиллари танловининг аниқ эмаслиги эди. ўша даврда ижод қилган болгар файласуфи тодор павлов систем-структур таҳл...

Формат DOC, 157,0 КБ. Чтобы скачать "нуткий мулокот тизими бирликлари ёхуд дискурснинг тузилиши ва унинг тахлили", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: нуткий мулокот тизими бирликлар… DOC Бесплатная загрузка Telegram