matn va kommunikativ kontekst

PPTX 16 pages 88.6 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 88.6 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

матн ва коммуникатив контекст матн ва коммуникатив контекст алишер навоий номидаги тошдўтау доценти, phd умурзоқова марҳабо эгамбердиевна матннинг коммуникативлиги матннинг асосий функцияси коммуникативликдир. коммуникативлик матнда матн бирликларининг иерархик системаси (кичик бирликларнинг йирик бирликларга эргашиши, тобелиги) асосида юзага чиқади. бу хусусиятни лингвист олимлар матннинг асосий характеристикаси сифатида кўрсатадилар. бундай қараш матнга нутқ бирлиги сифатида, умуман, баҳо беришдир. матннинг коммуникативлиги унинг алоқа аралашув воситаларининг тўлиқ, уч аъзодан иборат тизимга жойлаштириш учун самарали мавзу-белги асоси бўлиб хизмат қилиши, охир-оқибат нутқ воситаси билан кишиларнинг ижтимоий ўзаро муносабатининг муваффақиятини таъминлаш имкониятида ифодаланади. бошқача қилиб айтганда, матннинг коммуникативлиги унинг нутқий алоқа тизимига киритилиши билан сифат жиҳатидан белгиланишидир. матннинг сифати матннинг сифати, энг умумий шаклда, нутқий алоқа актида юзага чиқиши билан нутқ ахборотининг аниқлигида акс этади. мулоқот матннинг мақсадини, унга юклатилган функцияларни амалга ошириш имкониятини акс эттиради. коммуникация матннинг тизимли яхлитлик сифатида турли жиҳатлари ва томонлари –сўз бойлиги ва семантикаси, графикаси, мантиқи ва композицияси, услубий хусусиятлари, график …

2 / 16

ериалининг хусусиятлари туфайли “нима” етказилганлиги ўртасидаги муносабатдир. матн тафаккур дунёси ва инсон фаолияти маҳсули сифатида мулоқот характерига ва коммуникатив актнинг тузилишига, ғоя тушунчасига асосланади, шу нуқтаи назардан, адресат ва адресант дунёқараш ўртасидаги муносабатларнинг концептуал тимсоли сифатида таърифланиши ҳам мумкин. ушбу концептуал тимсол субъектни идрок этишнинг индивидуал хусусиятлари билан шартланган талқинлар билан юзага келади. бу эса ўз навбатида ғоя(матн)ни яратиш ва тушуниш жараёнининг концептуал конструктивлиги билан боғлиқдир. маълумки, матн - ахборот алмашиш бирлиги ва у асосан шу вазифани бажариш учун хизмат қилади. шундай экан, унинг мазмуни ҳам мулоқот ва ахборот алмашинув каби вазифаларнинг уйғунлигини тақозо этади. матн - нутқ бирликларининг умумий коммуникатив вазифани бажариш мақсадига бўйсундирилиши, ягона бир поғонани мазмуний-семантик бутунлик таркибида бирикишидир. ҳар бир матн ўзига хос мазмунга эга, унда аниқ бир коммуникатив режа ифодаланади ва у онгли равишда бажариладиган нутқий ижод жараёнида шаклланади. нутқий мулоқотга киришаётган шахс маълум мақсадни кўзлайди ва шу мақсадга нисбатан ўз мулоқот режасини тузади. ушбу …

3 / 16

ни тафаккурдаги тузилма бўлиб, у инсон онгида шаклланади ва ташкил килувчи қисмлар (элементлар) боғланишида эмас, балки барча лисоний воситаларнинг бутун бир яхлитлик ҳосил қилиши билан боғлиқдир. матннинг шаклий ва мазмуний тузилиши ўртасидаги муносабат масаласи муҳимдир. бу муносабатни ўрганишда тадқиқотчилар турли тадқиқ методлари ва меъёрларига асосланиб келмоқдалар. бу тадқиқ меъёрлари қуйидагилардир: а) тузилма таркибидаги бўлакларнинг характери (хусусиятлари); б) уларнинг ўзаро муносабати; в) ушбу муносабатларнинг яхлит мазмун ифодаланишидаги ўрни. бу меъёрларни инобатга олиш тадқиқотчининг диққатини ҳар қандай ҳолатда ҳам матннинг формаси, шаклий тузилишига етаклайди. илмий-техник мавзудаги матнлар мазмуни тадқиқи билан шуғулланган н.н.леонтева кўрсатилган йўлдан бориб, матн мазмуни шаклланиши ва таҳлилининг лисоний ва ахборот узатиш кўринишларини фарқлашга ундайди. лисоний ёндашув гап семантикаси таҳлилига таянади. бошқача айтганда, матн маъноси алоҳида гаплар семантик тузилишининг аксидек ёки уларнинг тўпламидек тасаввур қилинади. иккинчи ёндашувда эса узатилаётган ахборотнинг бутун бир матннинг мазмунини акс эттириши эътиборга олинади. ахборот тузилишидаги мазмунда умумий маъно структурасининг алоҳида гаплар маъноларига тақсимланиши эътиборга олинмайди. …

4 / 16

қувчи томонидан тикланиши лозим. демак, аллюзия қатнашган матнда икки маданий-семиотик майдон ўзаро туташади. улардан бири матннинг ташқи структурасида қатнашади, иккинчиси эса ўқувчи томонидан тасаввур қилиниб, қайта тикланади. вертикал контекст назарияси муаллифлари 1-турдаги матнни горизонтал матн, 2-турдаги матнни эса вертикал матн терминлари билан номлаганлар. прецедент матн назарияси юзага келгач, тилшуносликда вертикал матн прецедентлик хусусиятига эга бўлиши лозимлиги ҳақидаги фикрлар илгари сурилди. дарҳақиқат, аллюзив ном остида яширинган матн прецедент, яъни халқнинг лисоний хотирасида сақланувчи, машҳур матндан иборат бўлмас экан, асарда қўлланган аллюзия кутилган натижани бера олмайди. бунда аллюзив фактнинг машҳурлиги муҳим аҳамиятга эга. масалан: ўтган кунинг – ўтган кундир, ўз бошингга етган кун. қодирийни берган замин, қодирийни сотган кун. (м.юсуф. “ватаним”) ушбу матнда ўтган кунинг бирикмаси орқали ҳам қатағон даврига, ҳам “ўткан кунлар” романига, қодирий прецедент номи орқали эса унинг фожиали ўлими ҳақидаги фактга ишора қилинган. қодирий ва унинг романи ҳақидаги маълумотларнинг машҳурлиги шеърий матн мазмунининг тушунилишида катта роль ўйнайди. аллюзив номлар …

5 / 16

бойлик, унинг реаллашмаган лингвистик ифода имкониятлари ҳисобланади. лисоний шахснинг маҳорати кўп қатламли, кўп компонентли, тизимли равишда тартибга солинган лингвистик имкониятлар, кўникмалар, нутқ асарларини тайёрлаш ва идрок этишга тайёрлик даражаси билан белгиланади. вертикал контекст назариясига кўра, аллюзив ном икки турдаги, яъни филологик ва ижтимоий-тарихий фактларга ишора қилади. бу фактлардан бехабар бўлиш, аллюзив факт қанчалик машҳур бўлмасин, матнда ифодаланган мазмунни, унинг ғоявий-эстетик моҳиятини тушунмасликка олиб келади. масалан, э.воҳидовнинг қуйидаги сатрларини англаш учун ўқувчи ҳофизнинг “агар кўнглумни шод этса ўшал шерози жонони, қаро холига бахш этгум самарқанду бухорони” (таржима) байти билан таниш бўлиши лозим: минг самарқанд, минг бухоро ҳадя этгум хол учун, лек нигоримда ҳавас йўқ мулку давлат, мол учун. (э.воҳидов. “ҳофизга”) прецедент матнлар прецедент бирликлар орасида прецедент матнлар муҳим ўринни эгаллайди. ю.н.караулов прецедент матнларга шундай таъриф беради: “бирдан ортиқ шахсга тегишли бўлган, уларнинг билиш ва ҳиссий муносабатларида у ёки бу шахс учун аҳамиятли бўлган, яъни мазкур шахс билан алоқадор одамларга жуда яхши …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "matn va kommunikativ kontekst"

матн ва коммуникатив контекст матн ва коммуникатив контекст алишер навоий номидаги тошдўтау доценти, phd умурзоқова марҳабо эгамбердиевна матннинг коммуникативлиги матннинг асосий функцияси коммуникативликдир. коммуникативлик матнда матн бирликларининг иерархик системаси (кичик бирликларнинг йирик бирликларга эргашиши, тобелиги) асосида юзага чиқади. бу хусусиятни лингвист олимлар матннинг асосий характеристикаси сифатида кўрсатадилар. бундай қараш матнга нутқ бирлиги сифатида, умуман, баҳо беришдир. матннинг коммуникативлиги унинг алоқа аралашув воситаларининг тўлиқ, уч аъзодан иборат тизимга жойлаштириш учун самарали мавзу-белги асоси бўлиб хизмат қилиши, охир-оқибат нутқ воситаси билан кишиларнинг ижтимоий ўзаро муносабатининг муваффақиятини таъминлаш имкониятида ифодаланади. бошқача қи...

This file contains 16 pages in PPTX format (88.6 KB). To download "matn va kommunikativ kontekst", click the Telegram button on the left.

Tags: matn va kommunikativ kontekst PPTX 16 pages Free download Telegram