фонология

DOC 138,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1402832885_43095.doc фонология www.arxiv.uz фонология режа: 1. фонемаларнинг дифференциал белгилари 2. фонемаларнинг интеграл белгилари 3. фонологик оппозиция ва корреляциялар фонология тилшуносликнинг бир булими булиб, у тилнинг товуш материяси тараккиётини ва шу материянинг фонологик системага уюшиш конуниятларини хамда тилдаги вазифаларини тадкик килади. бу соханинг узига хос жихати шундаки, у уз объектини семиотик аспектда (белгилар тизими сифатида) урганади. тилшуносликда фонологиянинг фан сифатидаги макоми хусусида икки хил фикр мавжуд. биринчи фикрга кура, фонология фонетиканинг узи эмас, чунки фонетика нутк товушларини, фонология эса тил товушларини урганади: нутк товушлари хакидаги таълимот (фонетика) аник физик ходисаларни, тил товушлари хакидаги таълимот (фонология) эса шу товушларнинг лисоний-вазифавий хусусиятларини тадкик килади, шунга кура уларнинг тадкикот методлари хам хар хил: фонетика табиий фанларнинг тадкикот методларига, фонология эса лингвистик тадкикот методларига, асосланади.1 иккинчи фикрга кура, фонологияни фонетикадан ажратиб булмайди, чунки муайян тилнинг фонемалари тизимини, бу тизимдаги хар бир фонеманинг "семантизациялашган" (фонологизациялашган) белгиларини шу тилнинг конкрет талаффуз хусусиятларини урганмасдан тадкик килиб булмайди. демак, …
2
-б.). сегментал фонологиянинг асосий предмети фонемадир, шунга кура у фонематика, фонемика номлари билан хам аталади. суперсегментал фонологиянинг предмети эса силлабема, акцентема ва интонемадир, шунга кура у просодика деб хам юритилади. фонологиянинг хулосалари фонетиканинг физик-акустик, анатомик-физиологик ва перцептив аспектларида тупланган тажриба ва маълумотларга асосланади. бу хол хам фонология билан акустик фонетика, артикуляцион фонетика ва перцептив фонетика уртасида узвий алока борлигидан далолат беради. фонетик бирликларнинг лингвистик-функционал жихат-ларини урганиш, асосан, xix асрнинг иккинчи ярмидан бошланган. бунгача «фонема» ва «фонология» тушунчалари булмаган, хатто «товуш» ва «харф» тушунчалари бир ходисадек тасаввур этилган. буни таникли тилшунос махмуд кошгарийнинг «девону луготит турк» асарида хам кузатиш мумкин. «девон»дан киритилган куйидаги мисралар фикримизнинг далилидир: «туркий тилларда кулланадиган асосий харфлар сони 18та. туркий ёзувда шулар кулланилади... арабчада бу харфларнинг тенгдош сираси ٽ ا ب ت сингаридир.бу асосий харфлардан бошка талаффуздагина (ёзувда эмас) ифодаланувчи яна еттита харф борки, туркий сузлар бу харфларсиз ишлатилмайди. булар каттик талаффуз килинадиган ب (п) харфи , …
3
асосчиларидан бири булган якоб гриммнинг 1819 йилда ёзилган «немис грамматикаси» («deutsche grammatik»,i.göttingen,1819) китобининг биринчи кисми «харфлар хусусида» («von den buchstaben») деб номланганлиги хам шундан гувохлик беради.ёш грамматикачилар (младограмматикачилар) тилларнинг кадимги товуш тизимларини кайта тиклаш ва бу тизимларнинг кейинги тараккиёт конуниятларини аниклаш ишларида кадимги ёзма ёдгорликларнинг харфларига таяниб иш курганлар.1 бу хам юкоридаги фикримизнинг бир исботи. академик л.в.шчерба бундай холатнинг мактаб дарсликларида хам кузатилишини танкид килиб,1904 йилда шундай деган эди: «товуш ва харфларнинг кориштирилиши муаллифларни морфологияда хам нотугри хулосаларга олиб келади».2 проф.л.р.зиндер л.в.шчербанинг бу танкидий фикрини мактаб дарсликларигагина эмас, айрим илмий грамматикаларга хам хос деб хисоблайди: унингча «-а» ва «-я»нинг иккита хар хил кушимча эканлиги факат ёзувдаги холатдир, тилда эса улар, аслида, бита кушимчанинг узи.3 куриниб турибдики, утмишда харф ва товуш системалари купинча фаркланмаган. бирок xix асрнинг иккинчи ярмига келиб, тилшуносликда огзаки ва ёзма нутклар тилнинг алохида-алохида яшаш формалари эканлиги таъкидлана бошланади. хусусан, таникли рус ва поляк тилшуноси и.а.бодуэн де куртенэ …
4
енэнинг 1870 йилда ёзилган «xiv асргача булган кадимги поляк тили хакида» («о древнепольском языке до xiv столетия») номли магистрлик диссертациясида уз ифодасини топади: унда фонетиканинг иккита вазифаси борлиги алохида таъкидланади: 1-вазифа--товушнинг физик табиатини урганиш.бу вазифа фонетиканинг акустик ва физиологик аспектларини ташкил килади; 2-вазифа--товушларнинг тил механизмидаги ролини, халкнинг сезиши, хис этишида товушларнинг ахамиятини урганиш .бунда тилнинг энг кичик (минимал) бирлиги хакидаги тушунчага асос солинади. кейинрок бу бирлик и.а.бодуэн де куртенэ ва унинг шогирди н.крушевский томонидан фонема деб номланади.1 шундан бошлаб, фанда харф билан товушнигина эмас, балки товуш (фон) билан фонемани хам катъий фарклаш зарурати пайдо булади. и.а.бодуэн де куртенэ 1881 йилда нашр этилган «славян тиллари киёсий грамматикасининг айрим булимлари»(«некоторые отделы сравнительной грамматики славянских языков») номли асарида «фонема сузнинг узаро киёсланаётган кисмлари орасида узиниг булинмаслиги билан характерланади»,- дейди.2 товушларнинг морфема таркибидаги алмашинуви конуниятига асосланиб, у фонеманинг булинмас бир бутун товуш шаклидагина эмас (масалан, ворот, ров сузларида булганидек), балки товушнинг бир кисми (масалан, …
5
ни морфологик аспектдан фарклаш лозимлигини уктиради. кейинрок и.а.бодуэн де куртенэ фонема хакидаги фикрини узгартириб, унга соф психологик таъриф беради: 1984 йилда (поляк тилида) ёзилган «фонетик альтернациялар назарияси юзасидан тажриба» («опыт теории фонетических альтернаций») номли ишида у фонемани тил товушларининг психик эквиваленти деб бахолайди, 1917 йилда ёзилган «тилшуносликка кириш» китобида хам олим шу фикрни такрорлайди: «... бизнинг психикамизжа товуш хусусида, аникроги, товушни талаффуз килиш пайтидаги мураккаб иш комплекси хакида доимий тасаввур шакллангандир. биз уни фонема деб атаймиз»,-дейди у.3 и.а.бодуэн де куртенэнинг юкоридаги фикрлари ва таърифларини тахлил килар эканмиз, уларда куйидаги мухим холатлар кузга ташланади: 1)олим тилда нутк товушларидан бошка элементлар борлигини сезган, тилшуносларнинг эътиборини шу элементларга тортишга харакат килган. бу элементларни у кейинчалик «фонема» деб номлаган; 2)у фонемани гох «морфеманинг харакатчан компоненти», гох «нутк товушларининг психик эквиваленти», гох «морфема таркибида лисоний кийматга эга булган тил бирлиги» деб таърифлаган. буларнинг барчасида фонемага оид товуш алмашинуви (чередование звуков, альтернация) муаммолари ва нуткнинг морфологик …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "фонология"

1402832885_43095.doc фонология www.arxiv.uz фонология режа: 1. фонемаларнинг дифференциал белгилари 2. фонемаларнинг интеграл белгилари 3. фонологик оппозиция ва корреляциялар фонология тилшуносликнинг бир булими булиб, у тилнинг товуш материяси тараккиётини ва шу материянинг фонологик системага уюшиш конуниятларини хамда тилдаги вазифаларини тадкик килади. бу соханинг узига хос жихати шундаки, у уз объектини семиотик аспектда (белгилар тизими сифатида) урганади. тилшуносликда фонологиянинг фан сифатидаги макоми хусусида икки хил фикр мавжуд. биринчи фикрга кура, фонология фонетиканинг узи эмас, чунки фонетика нутк товушларини, фонология эса тил товушларини урганади: нутк товушлари хакидаги таълимот (фонетика) аник физик ходисаларни, тил товушлари хакидаги таълимот (фонология) эса шу товуш...

Формат DOC, 138,0 КБ. Чтобы скачать "фонология", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: фонология DOC Бесплатная загрузка Telegram