фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари

DOC 105,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1402833000_43098.doc фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари www.arxiv.uz фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари хозирги даврга кадар асосан куйидаги фонологик назариялар мавжуд (уларни хронологик тартибда санаб, фонемага берган таърифларини кискача изохлаймиз): 1. бодуэн де куртененинг психологик фонема назарияси. бу назарияга асосан «фонема-нутк товушларининг психик эквиваленти» деб каралади. бунда фонема бир ёки бир канча товушлар доирасида талаффуз этилувчи артикуляцион ва акустик тасаввурларнинг йигиндиси булиб, психологик жихатдан эса маълум бир умумий тушунча ёки тасаввур хосил килади, деб курсатилади. бошкача айтганда, фонема товуш хакидаги умумий тасаввур булса, товуш эса фонемани талаффуз килишдаги аник (конкрет) тасаввурга тугри келади. кейинчалик и.а.бодуэн де куртене фонемаларни тилдаги энг кичик маънодор бирликлар хисобланган морфемаларнинг компоненти сифатида караган эди. чунки бодуэн фонемаларнинг морфемалардаги урин алмашуви маънони фарклашга хизмат килишини хисобга олган эди. 2. бодуэннинг кейинги караши асосида морфологик фонема назарияси вужудга келди. бу назария кейинча фонетиканинг икки кисмга-морфологик фонетика (фонема, бугин, ургу хамда морфема ва сузлардаги товуш алмашуви) ва …
2
и акустик ва физиологик жихатдан бошка оттенкаларнинг куп хусусиятларини узида мужассамлаштирган булади. оттенкаларнинг бундай «типик вакили» умуман фонемага якин туради ва якка товушларнинг алохида бирлигини ташкил этади. бу таърифда диалектик материализмнинг умумийлик, яккалик ва алохидалик категорияси мухим урин тутади. 4. инглиз фонетисти д.джоунзнинг акустик фонема назарияси, д.джоунз «фонема» тушунчасини академик л.в.шчербадан урганганлигини тан олади. у фонемани «бир хил товушларнинг артикуляцион ва акустик оиласи» деб таърифлайди ва фонеманинг асосий (нуткда энг куп ишлатилувчи) ва ёрдамчи (у ёки бу уринда ишлатилувчи) «аъзолари», яъни вакиллари борлигини курсатади. бу назарияда фонема ва товуш уртасидаги фарк курсатилмайди. яъни бир товуш доирасида айтилувчи барча товушлар бир фонемага «оила» сифатида бирлашади. (масалан, и1, и2, и3...-и фонемаси). маълумки, фонема бир товуш доирасидан чикиб, бир канча бир хил товушларда намоён була олади. бу фонологик назария чет эл тилшунослигида (айникса, англия,акшда) ишлатилади. бошка фонологик назариялар куйидагилардир: 5. у.тводеллнинг (акш) микро ва макрофонема назарияси. 6. н.с.трубецкойнинг фонологик назарияси (баъзан «прага фонологик …
3
латилувчи дистрибуция методи ва улар билан боглик булган дихотомик фонология методи хакида фикр юритамиз. хозирги рус тилшунослигидаги фонологик назариялар академик л.в.шчерба назариясига асосланиб, уни ривожлантирмокда. москва ва петербург фонология мактаблари назариялари бир-бирига диалектик жихатдан зид булмаган назариялардир. бу назариялар уртасидаги илмий тортишув факатгина фонологик метод ва фонема тушунчасига таъриф доирасида бормокда. ленинград фонология мактаби назарияси юкорида курсатилган л.в.шчербанинг фонологик назариясига асосланиб, фонема ва унинг оттенкасини тан олади. (бу мактаб вакиллари-л.р.зиндер, м.и.матусевич, а.н.гвоздев ва бошкалардир). л.р.зиндернинг курсатишича: 1. фонема хакикатда бошка тил бирликларидан фарк килувчи бирлик. 2. фонема фонетик бирлик булиб, у нутк товушлари оркали маълум фонетик характеристикасига эгадир. куринадики, фонема тилда узининг реал (аник) вазифасига ва материал жихатдан уз артикуляцион-акустик хусусиятига эга. лфм мактаби фонемага суз ва суз формаларининг маъноларини фаркловчи аник энг кичик тил (товуш) бирлиги деб карайди. унинг фонетик жихатдан мустакил бирлик эканлигини алохида таъкидлайди. москва фонология мактаби (вакиллари н.ф.яковлев, п.с. кузнецов, в.н.сидоров, р.и.аванесов, а.а.реформатский ва бошкалар) маълум …
4
бажаради. лфм нинг морфологик принципни тан олмагани фонемаларнинг хар хил вариацияларини (фонемаларнинг маълум холатдаги узгаришлари) жуда камайтириб, уларни фонеманинг оттенкаларига тенглаштиради. мфм фонема, унинг варианти ва вариацияси тушунчаларини таклиф этади. бунда талаффузнинг икки холати назарга олинади. кучли холат, одатда, ургули уринда булиб, унда фонемалар уз функцияларини туларок бажарадилар. кучсиз холат, одатда, ургусиз уринда булиб, унда фонемаларнинг хар хил вариация ва оттенкалари фаркланади. бу икки холатдаги фонемалар кучли ва кучсиз фонемалар деб хам юритилади. баъзан фонемалар кучли ва кучсиз холатда урин алмашадилар. масалан, рус тилида вода-воднуй-водянной суз формалари узагидаги унлиларнинг кучли ва кучсиз холатда хар хил алмашуви руй беради ва улар «фонема катори» («фонемнуй ряд»-р.и.аванесов термини) деб аталади. лфм бундай холатда «фонемалар алмашинуви» («фонемное чередование») тушунчасини куллайди. кейинги даврда кучли ва кучсиз фонологик холатлардан ташкари, морфологик холат тушунчаси хам таклиф этилди. (а.а.реформатский. ) бу тушунча сузлардаги морфемаларни улашдаги холатга нисбатан ишлатилади. масалан, рус тилида «пеку-печешь, бегу-бежишь, могу-мочь» каби. мфм назариясига кура, …
5
олиши мумкин. кейинги давр тилшунослигида парадигматик нейтрализация (фонемалар оппозициясининг йуколиши) ва синтагматик нейтрализация (кучсиз холатда бир фонеманинг бошка фонема билан урин алмашуви) фаркланмокда. туркий тилларда, хусусан узбек тилида жарангли ундошларнинг суз охирида жарангсизлашуви сезиларлидир. бу холатда жарангли ва жарангсиз ундошлар (т-д, п-б, к-г) каби бир хил фаркланиш элементларига эга булиб колади. улар уртасидаги ягона фаркланиш элементи хисобланган жарангли-жарангсизлик белгиси йуколади. агар гап факат икки жарангли ва жарангсиз ундошлар хакида борса, архифонема тушунчасини ишлатиш мумкин. бирок шу холатда бу икки ундошнинг бошка шундай ундошларга нисбатини ёки факат жарангли ундошнинг жарангсизлашуви назарда тутилса, «гиперфонема» тушунчасини куллаш максадга мувофикдир. москва фонология мактаби назариясини туркий тилларни тадкик килишда н.а.баскаков томонидан кулланиши характерилидир. туркий тиллар фонологиясининг баъзи масалаларини хал килишда н.а.баскаков мфм назариясини баъзи узгартишлар ва кимматли фикрлар билан бойитади. масалан, гиперфонема тушунчаси хам н.а.баскаков томонидан янги нуктаи назарда каралган. фонемаларни тилнинг кутарилишига кура фарклаш бир йула унлилар ва тулдирувчи хусусият сифатида ундошларга тегишли деб …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари"

1402833000_43098.doc фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари www.arxiv.uz фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари хозирги даврга кадар асосан куйидаги фонологик назариялар мавжуд (уларни хронологик тартибда санаб, фонемага берган таърифларини кискача изохлаймиз): 1. бодуэн де куртененинг психологик фонема назарияси. бу назарияга асосан «фонема-нутк товушларининг психик эквиваленти» деб каралади. бунда фонема бир ёки бир канча товушлар доирасида талаффуз этилувчи артикуляцион ва акустик тасаввурларнинг йигиндиси булиб, психологик жихатдан эса маълум бир умумий тушунча ёки тасаввур хосил килади, деб курсатилади. бошкача айтганда, фонема товуш хакидаги умумий тасаввур булса, товуш эса фонемани талаффуз килишдаги аник (конкрет) тасаввурга тугри келади. кейинчалик и.а.боду...

Формат DOC, 105,0 КБ. Чтобы скачать "фонологик назариялар ва фонологик тасниф методлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: фонологик назариялар ва фонолог… DOC Бесплатная загрузка Telegram