хозирги узбек адабий тили вокализми

DOC 136,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1402830196_43066.doc хозирги узбек адабий тили вокализми хозирги узбек адабий тили вокализми режа: 1. вокализм 2. унли фонемалар таснифи 2. хозирги узбек адабий тили консонантизми вокализм узбек адабий тилининг унлилари тизимидир. у 6 та фонемани – и,э,а,у,у,о товушларини уз ичига олади. хозирги (кириллча) узбек ёзувида бу 6 та фонема учун 10 та харф (и,э,а,у,у,о,е,ё,ю,я), янги (лотинча) узбек ёзувида эса 6 та харф (i,e,a,u,o,o') ишлатилади. фонемалар микдори билан харфлар (графемалар) микдори уртасидаги бундай хар хиллик уларнинг бошка-бошка ходисалар эканлигидан далолат беради. (бу хакда дарсликнинг "графика" булимига каралсин.) унли фонемалар ундошлардан куйидаги белгиларига кура фаркланади: а) физик-акустик жихатдан: унлилар овоздан таркиб топади, унда шовкин катнашмайди. ундош товуш таркибида эса шовкиннинг булиши шарт; б)анатомик-физиологик жихатдан: унли товушлар талаффузида нутк аъзолари тусик (фокус) хосил килмайди, бу хол упкадан келаётган хаво окимининг огиз бушлигида тусикка учрамай утишини таъминлайди. ундошлар артикуляциясида эса албатта тусик (фокус) хосил килинади, хаво окими шу тусикдан портлаб, сиргалиб ёки титраб утади, бу …
2
й-материал асоси бир унлидан иборатлиги бунинг далилидир. ундошларда эса бу хусусият йук. унли фонемалар таснифи. узбек тилшунослигида унли фонемалар куйидаги уч белги асосида тасниф килинади: 1. лабларнинг иштирокига кура: а) лаблашган унлилар (у,у,о). бу унлиларни талаффуз килишда лаблар доира шаклида бир оз чузилади; б) лаблашмаган унлилар (и,э,а). бу унлиларни талаффуз килишда лаблар доира шаклига кирмайди ва чузилмайди. таснифнинг бу тури фонологик системадаги "лабланиш-лабланмаслик оппозицияси" талабларидан келиб чикади. 2.тилнинг вертикал харакатига кура: а) юкори тор унлилар (и,у). бу унлиларни талаффуз килишда огиз тор очилади, тил билан каттик танглай ораси хам тор булади; б) урта кенг унлилар (э,у). бу унлиларни талаффуз килишда огиз урта даражада очилади, тил билан каттик танглай ораси хам уртача кенгликда (юкори кутарилиш билан куйи кутарилиш орасида) булади; в) куйи кенг унлилар (а,о). бу унлиларни талаффуз килишда огиз кенг очилади, тил билан каттик танглай ораси хам юкоридаги икки холатдан анча кенг булади. таснифнинг бу тури фонологик системадаги "тилнинг уч …
3
усияти лаблар иштирокисиз намоён булмайди. таснифнинг бу тури куйидаги жадвал шаклида берилиши мумкин; № тилнинг вертикал (тик) харакатига кура тилнинг горизонтал (ётик) харакатига ва лабларнинг иштирокига кура. олд катор, лабланмаган орка катор, лабланган 1. юкори тор унлилар и у 2. урта кенг унлилар э у 3. куйи кенг унлилар а о узбек тилшунослигида унли фонемаларнинг бошкачарок таснифлари хам бор. чунончи, "узбек тилининг тараккиёт боскичлари" (б. тучибоев) номли кулланмада вокализм тизимининг кадимги туркий, эски узбек ва хозирги узбек адабий тилларидаги холатлари диахрон (тарихий) планда урганилиб, хозирги узбек адабий тили вокализмида хам, эски узбек адабий тилида булганидек, 9 та унли бор, деган хулоса берилади (22,25-б.) бу унлиларнинг сифат белгилари хам бошкачарок бахоланади. кулланмада келтирилган куйидаги жадвалга эътибор беринг: хозирги узбек адабий тилидаги унлилар тизими. лабларнинг иштирокига кура лабланмаган лабланган тилнинг тик харакатига кура тилнинг тугри йуналишига кура тил олди тил орка тил олди тил орка тор и ы ÿ у урта кенг …
4
тарилиш урнига кура тил олди (олдинги катор) тил орка катор лабнинг холати ва иштирокига кура лабланма-ганлар лаблан-ганлар лабланма- ганлар лаблан-ганлар тилнинг кутарилиш ва огизнинг очилиш даражасига кура тор унлилар и ÿ ы у урта кенг унлилар э ( - о кенг унлилар э(а) - а, (а) рисоладан келтирилган бу маълумотларни (тасниф ва жадвални) куйидагича шархлаш мумкин: узбек адабий тили вокализми 6 унлидан иборат, аммо уларнинг нуткдаги реал куринишлари (демак, оттенкалари) анча куп. "уларни белгиларига кура жадвалда шундай курсатиш мумкин" дейилганда айни шу оттенкалар назарда тутилган булса керак. проф. м. миртожиевнинг "узбек тили фонетикаси" укув кулланмасида хам бу масала узгача ёритилган. унда тор унлиларга i,ь,и,ы,у, ÿ, урта кенг унлиларга э,е,о,o', кенг унлиларга эса э, а, ä, , товушлари киритилган. тилнинг ёнлама харакатига кура улар олд катор (i, и, ÿ, э, (, э) ва орка катор (ь,ы,у,о,а) типларга, лаб иштирокига кура эса лабланган (ÿ,у,(,о) ва лабланмаган (i,и,э,э) типларга булинган. бу таснифда русча …
5
у фонема сузнинг барча бугинларида учрайди; ички (биринчи ва охирги бугинларда), тирикчилик (биринчи, иккинчи, учинчи ва охирги бугинларда) каби. у чукур тил орка к,г,х ундошлари билан ёнма-ён келганда йугон (орка катор) унли тарзида, бошка барча позицияларда эса ингичка (олд катор) унли сифатида талаффуз килинади. киёс килинг: кир ва кир, таркиб ва таргиб,химмат ва хилват каби. ургусиз бугинда кучсизланади: бирок, билан (бър к,бълэн) каби. сузнинг охиридаги очик бугинда бир оз кенгаяди; борди>борде, кетди > кэтте каби; "э" фонемаси - урта кенг, олд катор, лабланмаган унли. бу фонема бир бугинли сузларда (мен,сен,беш каби), куп бугинли сузларнинг биринчи бугинида (бешик,этик,телпак каби) купрок кулланади. тобе,толе,воке,фойе,телефон, телевизор каби узлашма сузларда кулланган "э" унлиси этимологик жихатдан узбекча "э" нинг узи эмас. узбекча "э" экин,эшик сузларининг бошидаги тула очик бугинда, шунингдек, эртак, эллик каби сузлар бошидаги беркитилмаган бугинда очикрок талаффуз этилади, бегзод, мерган каби сузлар бошидаги тула ёпик бугинда юмукрок булади; хез, хезламок каби сузларда (чукур тил …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"хозирги узбек адабий тили вокализми" haqida

1402830196_43066.doc хозирги узбек адабий тили вокализми хозирги узбек адабий тили вокализми режа: 1. вокализм 2. унли фонемалар таснифи 2. хозирги узбек адабий тили консонантизми вокализм узбек адабий тилининг унлилари тизимидир. у 6 та фонемани – и,э,а,у,у,о товушларини уз ичига олади. хозирги (кириллча) узбек ёзувида бу 6 та фонема учун 10 та харф (и,э,а,у,у,о,е,ё,ю,я), янги (лотинча) узбек ёзувида эса 6 та харф (i,e,a,u,o,o') ишлатилади. фонемалар микдори билан харфлар (графемалар) микдори уртасидаги бундай хар хиллик уларнинг бошка-бошка ходисалар эканлигидан далолат беради. (бу хакда дарсликнинг "графика" булимига каралсин.) унли фонемалар ундошлардан куйидаги белгиларига кура фаркланади: а) физик-акустик жихатдан: унлилар овоздан таркиб топади, унда шовкин катнашмайди. ундош товуш т...

DOC format, 136,0 KB. "хозирги узбек адабий тили вокализми"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.