хозирги узбек адабий тилининг тарихий илдизлари ва диалектал асослари

DOC 90,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1402829443_43064.doc www.arxiv.uz хозирги узбек адабий тилининг тарихий илдизлари ва диалектал асослари хозирги узбек адабий тилининг, маълумки, бир катор тарихий илдизлари бор: а) энг кадимги туркий тил (vii асргача булган давр); б) кадимги туркий тил (vii-хi асрлар); в) эски туркий тил (хi-хiii асрлар); г) эски узбек адабий тили (хiv-хiх асрлар); д) янги узбек адабий тили ( хiх асрнинг охири – хх асрнинг 20-йиллари). хозирги узбек адабий тили ана шу тарихий илдизлардан усиб чикиб, узбек миллий тилининг олий формаси даражасига кутарилган. узбек тилшунослигида узбек адабий тилининг тараккиёт боскичларини бошкачарок тасниф килиш холатлари хам учрайди (каранг: 15, 21-23 ). узбек тилининг тараккиёт боскичларини куздан кечириш кадимги туркий тилдан хозирги узбек адабий тилигача булган лисоний тараккиёт динамикасини кузатиш, хозирги узбек адабий тилининг кадимги туркий, эски туркий ва эски узбек адабий тилларидан фаркларини аниклаш имконини беради. бундай фаркларнинг пайдо булиши, одатда, икки омилга асосланади: 1) муайян тилнинг ички тараккиёт конуниятларига–тилнинг узидаги системавий ва структуравий ходисалар …
2
н англаб олса булади: 1.тилнинг фонетик-фонологик сатхида: а) кадимги туркий тил вокализмида 8 унли булган( а, ы, о, у - орка катор, йугон унлилар; э, и, о, ү - олд катор , ингичка унлилар ); б) эски туркий тил ва эски узбек тилларида хам шу 8 унли сакланган, аммо эски узбек тилида олд, катор лабланмаган э унлиси хисобига вокализм тизими 9 унлидан иборат булган; в) кадимги туркий, эски туркий ва эски узбек тилларида унли товушларнинг йугонлик-ингичкалик зиддияти (оппозицияси) булган: и-ы, ä-а, ү-у, у(о)-у(о) каби; г) хозирги узбек адабий тили вокализмида унлилар микдори 6 тага тушиб колган (и,э,а,у,у,о). бу тизимда йугонлик-ингичкалик оппозицияси йук, айрим товушларнинг сифат белгилари хам узгарган. масалан, орка катор, лабланмаган а урнида кучсиз лабланган о ( ) унлиси пайдо булган. киёс килинг: ата-ота, ат-от каби; д) кадимги туркий тил консонантизмида б,м,п,в,с,з,т,д,н,л,р,ч,ш,й,к(к),г(г),н ундошлари булган, бу ундошларнинг купчилиги палатал (ингичка ёки юмшок) ва веляр (калин) вариантларга эга эди; е) эски …
3
булган, кейинчалик бу фонема дивергенцияга учраб, икки мустакил фонемага айланган; г ва г ундошлари ривожида хам айни шу жараён (дивергенция) булганлигини - "г" нинг "г" ва "г" га парчаланганлигини курамиз. 2. нутк товушларининг позицион ва синтагматик хусусиятларидаги узгаришлар: а) кадимги туркий тилда р,л,в,г(г), з,д,н ундошлари суз бошида кулланмаган. эски узбек адабий тили ва хозирги узбек адабий тилида эса бу товушлар ("н" дан бошкалари) суз бошида хам ишлатилади; б) м ундоши кадимда суз бошидаги "б" нинг варианти сифатида кулланган, аммо суз уртасида ва охирида мустакил фонема булган. унинг мустакил фонема сифатида суз бошида кулланиши эски узбек тилида бир кадар учраб туради, хозирги узбек адабий тилида эса унинг суз бошида кулланиши анча кенг таркалган; в) кадимги туркий тилда ундош товушлар суз бошида каторлашиб келмаган. бу хусусият эски узбек тилида хам сакланган, аммо хозирги узбек адабий тилида эса ундошларнинг суз ёки бугин бошида каторлашиб келиши меъёрий холатга айланган; бу ходиса узбек тилига рус …
4
инчи бугинидан кейинги бугинлари факат ундош билан бошланган: о-на, о-та, о-га, и-ни, бо-ла каби. бу хол суз таркибида икки унлининг ёнма-ён кела олмаслигига сабаб булган. эски узбек тилида араб тили узлашмаларининг пайдо булиши бу конуниятга чек куйган: саодат, оила, маориф, соат, фоиз, мутолаа каби. хозирги узбек адабий тилида эса русча-байналмилал лексик узлашмалар хисобига бу ходиса янада кенгайган: биология, зоология, геометрия, география каби. 3. сингармонизм: 1) кадимги туркий тил ва эски узбек тилида сингармонизм (суз таркибидаги узак ва кушимчаларда унлиларнинг уйгунлашуви) мавжуд булган. киёс килинг: кэлдүүк ("кэл" даги "э" - олд катор, ингичка унли + "-дүк" даги "ү" хам олд катор, ингичка унли) ва бардук ("бар"даги "а" - орка катор, йугон унли+ "-дук" даги "у" хам орка катор йугон унли). бу мисоллардаги унлилар тил гармонияси конунияти асосида уйгунлашган. кэлип ва корyп суз шаклларининг биринчисида ("кэл+ип"да) узак ва кушимчадаги унлилар лабланмаган, иккинчисида ("кор+үп" да) эса узак ва кушимчадаги унлилар лаблангандир. демак, иккинчи …
5
), мадраса, оила,фикр, фирок, хосил (арабча сузлар). хозирги узбек адабий тилида бундай узлашма сузларнинг айримлари эскирган (масалан, муваллидулхамуза, хандаса, тарх кабилар), уларнинг урнида бир катор русча узлашма термин ва атамалар пайдо булган (кислород, геометрия, автобус, трамвай ва б.лар); 2) кадимги туркий тилдаги айрим сузларнинг эски узбек тилида тожикча синонимлари пайдо булган: чечак (туркий)- гул( тожикча), ёгоч, йигоч (туркий) - дарахт ( тожикча), олтин (туркий)- тилла (тожикча),булок ( узбекча)-чашма (тожикча), киров (узбекча)- шабнам (тожикча) каби; 3) кадимги туркий, эски туркий ва эски узбек тилларида кискартма сузлар (аббревиатуралар) булмаган. хозирги узбек тилида бундай кискартмалар анчагина бор: бмт, тдпу, самду каби. кейинги йилларда узбек тили лексикасида ииб(ички ишлар булими), иибб (ички ишлар булими бошкармаси), иив (ички ишлар вазирлиги), дан (давлат автоинспекция назорати), узму (узбекистон миллий университети), бухду (бухоро давлат университети), кармии (карши мухандислик-иктисодиёт институти) каби янги кискартма номлар хам пайдо булди; 4) узбек тилига давлат тили макомининг берилиши, шунингдек, мустакил узбекистонда амалга оширилаётган …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "хозирги узбек адабий тилининг тарихий илдизлари ва диалектал асослари"

1402829443_43064.doc www.arxiv.uz хозирги узбек адабий тилининг тарихий илдизлари ва диалектал асослари хозирги узбек адабий тилининг, маълумки, бир катор тарихий илдизлари бор: а) энг кадимги туркий тил (vii асргача булган давр); б) кадимги туркий тил (vii-хi асрлар); в) эски туркий тил (хi-хiii асрлар); г) эски узбек адабий тили (хiv-хiх асрлар); д) янги узбек адабий тили ( хiх асрнинг охири – хх асрнинг 20-йиллари). хозирги узбек адабий тили ана шу тарихий илдизлардан усиб чикиб, узбек миллий тилининг олий формаси даражасига кутарилган. узбек тилшунослигида узбек адабий тилининг тараккиёт боскичларини бошкачарок тасниф килиш холатлари хам учрайди (каранг: 15, 21-23 ). узбек тилининг тараккиёт боскичларини куздан кечириш кадимги туркий тилдан хозирги узбек адабий тилигача булган лисоний ...

Формат DOC, 90,5 КБ. Чтобы скачать "хозирги узбек адабий тилининг тарихий илдизлари ва диалектал асослари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: хозирги узбек адабий тилининг т… DOC Бесплатная загрузка Telegram