лексемаларнинг ишлатилиш доираси

DOC 114,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1405933896_57083.doc лексемаларнинг ишлатилиш лексемаларнинг ишлатилиш доираси режа: 1. лексемаларнинг ишлатилиш доираси 2. узбек тили лексикасида эскириш ва янгиланиш жараёнлари лексемаларнинг ишлатилиш доираси чегараланмаган ва чегараланган булиши мумкин. бундай икки гурухга ажралиш асосан от, сифат, равиш ва феъл туркумларидаги лексемаларга хосдир. сон ва олмош туркумларида, шунингдек, богловчи, юклама, кумакчи ва ундовларда ишлатилиш доираси чегараланган сузлар йук. i.ишлатилиш доираси чегараланмаган лексемалар узбек тилида сузлашувчиларнинг барчаси учун умумий булган, хаммага тушунарли ва хамманинг нуткида бир хил даражада кулланадиган сузлардир: бош, кул, куз, дарахт, мева (отлар); ок, кора, кизил, катта, кичик, яхши, ёмон (сифатлар); тез, оз, куп, журттага, атайин (сифат-равишлар); юрмок, ишламок, укимок, ёзмок (феъллар) ва б.лар. бундай лексемалар умумхалк лугавий бирликлар деб хам юритилади. ii.ишлатилиш доираси чегараланган лексемалар диалектга, касб-хунар лексикасига ва жаргон-арголарга хос сузлардир. жонли сузлашувда ишлатиладиган вульгаризмлар хам кулланиши чегараланган лугавий бирликлар саналади. диалектларга хос сузлар кулланиши территорияга кура чегараланган лексемалардир. бундай сузлар лексик диалектизмлар саналади. улар икки хил булади: а)диалектизм-суз. …
2
адиган катта ва огир, пичокка ухшаш асбоб»)- чопки (сам.шевасида – «тиги сопи ичига кайириб ёпиб куйиладиган пичокча, каламтарош») – чопки (ад.тилда – «шох-шабба киркиш, гушт киймалашда кулланадиган катта ва огир, пичокка ухшаш асбоб»). демак, чопки лексемасининг семантик таркибида иккита семема (лексик маъно) бор: 1) тошкент шеваси ва адабий тилдаги маъноси. булар диаллектизм эмас; 2) самарканд шевасидаги маъноси. бу маъно факат шевага хос булиб, адабий тилга утмаган, шунинг учун у диалектизм-маъно (диалектизм-семема) саналади. бундай холни лаган лексемасида хам курамиз. бу лексема адабий тилда «куюк овкатлар солинадиган, тарелкадан катта ясси идиш» маъносини англатади. демак, у шу шаклда ва шу маъносида диалектизм эмас, аммо лаган лексемасининг шеваларда «катта чукур тугарак идиш», «кир ювиладиган тогора» маънолари хам бор, лаган сузининг айни шу маънолари диалектизм-семемалар саналади. тилнинг лугат бойлигида лексик диалектизмлардан ташкари, фразеологик диалектизм хам учрайди. (бу хакда «фразеология» булимига каранг.) лексик ва фразеологик диалектизмлар биргаликда лугавий диалектизмлар хисобланади. диалектизм ходисаси тилнинг фонетик ва грамматик …
3
налади. сиргалувчи й ва коришик ж ундошлари шеваларда хам, адабий тилда хам бор. демак, улар деалектизм эмас, аммо бу товушларнинг шевада ва адабий тилда кулланиши фаркланадиган уринлар учрайди. хусусан, сузнинг бошида адабий тилдаги й урнида кипчок лахжасининг «ж»-ловчи шеваларида коришик ж ишлатилади: йук (ад.-орф.)-жøк (шевада), йигит (ад.орф.)-жигит (шевада), йилон («й»-ловчи шеваларда) – жилан («ж»-ловчи шеваларда) каби. бу ходиса к ва г, т ва д ундошларининг кулланишида хам юз беради: куз(ад.-орф.)-гуз(гøз: хоразм ш.), кел(ад.-орф.)-гäл(хоразм ш.), тил(ад.-орф.)-дил (узб.тилининг угуз лахжасида) каби.3 бу ходиса лексик-фонетик деалектизм деб бахоланади (102,96-б); б) грамматик диалектизмлар – бирор шеванинг узигагина хос (адабий тилдагидан узгача) грамматик шакллари. мас., адабий тилдаги – «-миз»(шахс-сон аффикси) урнида тошкент шевасида «-вуз» аффикси ишлатилади: борамиз(ад-орф.)-боровуз (тош.ш.) каби. адабий тилдаги «-да» (урин-пайт келишиги кушимчаси) урнида самарканд шевасида «-га» кулланади: тошкентда укияпман (ад.тилда.) – тошкентга укопман (сам.ш.) каби. хозирги замон давом феъли шакллари шеваларда «-вот» (тошк.) – «-оп» (сам.) – «-утти» (нам.) аффикслари билан ифодаланади: …
4
араб колишди. юкоридаги нуткий парча муаллиф тили ва персонажлар тилидан таркиб топган булиб, унда нуткнинг диалогик шакли катнашган. персонаж тилида узбек-тожик икки тиллилиги таъсирида булган узбек шевалари сузларидан (акамулло, бача, духтор, сугин каби лексик диалектизмлардан), шу шеваларга хос грамматик шакллардан (йуклошопти, келмопти) ва лексик-фонетик диалектизмлардан (ака сузининг ако шаклидан) унумли фойдаланилган, натижада образ нуткининг типик ва таъсирчан булишига эришилган. ёзувчи эркин самандаровнинг «дарёсини йукотган киргок» романидан келтирилган куйидаги диалогда эса диалектизмларнинг услубий восита сифатидаги роли, персонажлар нуткини типиклаштиришдаги ахамияти янада ёркинрок кузга ташланади. ичкаридан анвар чикди. нима булаётганини ангшара олмай серрайиб турди. - вой, анави олволини куринг, - деди кумрихон урнидан туриб. - олволинг нимаси? - олволи де, хув ана. - чияни айтасанми? кумрихон богистонча чия сузига тушунмади. - олчами? - ха, олволи егум келутти. - ма, кумри, -деди ганжа бир ховуч олчани узиб. («шарк юлдузи» ж-ли, 1989,№1,39-б.) юкоридаги диалог эпизодида меванинг бир тури уч хил ном билан – олволи, …
5
аранг.). касб-хунар лексикаси (профессионализмлар), асосан, муайян сохага оид огзаки ва ёзма матнларда фаол кулланади, умумтил доирасида эса улар анча пассив булади. бундай катлам лексемаларининг ишлатилиш доирасидаги чегараланиш шу билан белгиланади. касб-хунар лексикасидан бадиий асар тилида маълум услубий максадларда фойдаланиш холатлари хам учрайди. масалан: пайшанба – маош куни эди. пешиндан кейин атрофи тахта девор билан омонат уралган курилиш ховлисига чанг-тузон кутариб «зил» машинаси кириб келди. чеккадаги кучма вагонча олдида вошиллаб тухтади. кабина эшиги очилиб, култигига кора сумка кистирган кассир киз – фая сакраб тушди. вагонча зинасига пилдираб чикиб, бакирди: -йигитлар, келигиз, зарплата олигиз! бетончи сафар ака айикдек лапанглаб вагонча томонга биринчи булиб юрди. кетидан пайвандчимиз икром ака. унинг кетидан эркин деган такеллажчи йигит. (у.х.) юкоридаги матн парчасида курилишдаги бир эпизод ёритилганлиги туфайли, унда бетончи, вагонча, пайвандчи, такеллажчи каби курилиш лексикасига оид сузлар ишлатилган. арготизм ва жаргонизмлар – бирор арго ёки жаргонга хос лексемалар. арго ва жаргонлар бирор ижтимоий гурух ёки тоифаларнинг, …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"лексемаларнинг ишлатилиш доираси" haqida

1405933896_57083.doc лексемаларнинг ишлатилиш лексемаларнинг ишлатилиш доираси режа: 1. лексемаларнинг ишлатилиш доираси 2. узбек тили лексикасида эскириш ва янгиланиш жараёнлари лексемаларнинг ишлатилиш доираси чегараланмаган ва чегараланган булиши мумкин. бундай икки гурухга ажралиш асосан от, сифат, равиш ва феъл туркумларидаги лексемаларга хосдир. сон ва олмош туркумларида, шунингдек, богловчи, юклама, кумакчи ва ундовларда ишлатилиш доираси чегараланган сузлар йук. i.ишлатилиш доираси чегараланмаган лексемалар узбек тилида сузлашувчиларнинг барчаси учун умумий булган, хаммага тушунарли ва хамманинг нуткида бир хил даражада кулланадиган сузлардир: бош, кул, куз, дарахт, мева (отлар); ок, кора, кизил, катта, кичик, яхши, ёмон (сифатлар); тез, оз, куп, журттага, атайин (сифат-равишлар); ...

DOC format, 114,0 KB. "лексемаларнинг ишлатилиш доираси"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.