қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика

DOC 126,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1405924899_57073.doc +улланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика режа: 1. қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика 2. қулланилиш даврига кўра чегараланган лексика 3. қулланилиш доираси чегараланган лексика 4. ифодавийлик ва услубий хосланганлик жихатидан узбек тили лексикаси 5. фразеология қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика лексик бирликлар қулланилиш частотасига кура фарқланади. купгина лексемалар чекланмаган қулланишга, баъзилари эса тор қулланишга эга булади. шу жиҳатдан узбек тили лексикаси икки қатламга булинади: а) қулланилиши чегараланмаган лексика; б) қулланилиши чегараланган лексика. қулланилиши чегараланмаган (умумистеъмол) лексика. узбек тили луғат таркибининг асосини ана шу қатлам ташкил этади. қулланилиши чегараланмаган лексемаларни шу тилда сузлашувчи кишилар, қандай шевага, қайси худудга, қайси касб ёки соҳага мансуб булишидан қатъи назар, чекланмаган даражада ишлатадилар. қулланилиши чегараланмаган лексемалар барча суз туркумларида мавжуддир. 1. феъл: ишламоқ, келмоқ, олмоқ, курсатмоқ, буюрмоқ, сайламоқ ва х. 2. от: ота, она, нон, сув, стол, эшик, тоғ, ер, шамол, радио. 3. сифат: ширин, аччиқ, қизил, кук, катта-кичик, хунук, …
2
чегараланган лексика. қулланилиш даврига кўра чегараланган лексика давр тараққиёти, ижтимоий хаётдаги узгаришлар тилнинг барча сохаларида у ёки бу даражада узгаришлар булишига олиб келади. бундай узгариш тилнинг лексик сатхида анча сезиларли кечади. бунда турт холат кузатилади. биринчидан, айрим сузларнинг эскириб, истеъмолдан чиқиб кетиши кузатилса, иккинчидан, аллақачонлар истеъмолдан чиқиб кетган сузлар қайта «жонланади», «тирилади», учинчидан, янги-янги сузлар пайдо булади, туртинчидан, нофаол сузлар фаоллашади, истеъмол доираси кенгаяди, маъновий табиатида узгаришлар юз беради. бу ходисаларнинг барчаси маълум бир объектив сабаблар асосида руй беради. хозирги адабий тилдаги эскирган сузлар эски лексика, янги сузларнинг жами янги лексика, на эскирган, на янгилик буёғига эга булган сузлар нейтрал лексика деб юритилади. демак, узбек тили лексикасини тарихийлик нуқтаи назаридан учта асосий қатламга булиб урганиш мумкин: 1.нейтрал лексика. 2. эскирган лексика. 3. янги лексика. нейтрал лексика. хозирги узбек адабий тили лексикасининг асосини нейтрал лексика ташкил этади. бу лексика умумистеъмол лексика, қулланилиши чегараланмаган лексика, фаол лексика каби атамалар билан хам юритилади. …
3
утмишга оид, истеъмолдан чиқиб кетган нарса-ходисаларни билдирувчи лексемалардир. масалан, совут, қози, қалқон, дубулға, амир, бек, қул, хон, вазир, кашкул каби. тарихий лексемалар билдирадиган нарса-ходисалар истеъмолдан чиқиб, утмиш воқелигига айланганлиги сабабли, бу лексемаларнинг купчилиги хозирги давр кишиси учун нотаниш булиши мумкин. тарихий лексемалар хозирги узбек адабий тилида хам зарурат тақозасига кура қулланилади. хусусан, тарихга оид илмий асарлар ва дарсликларда, утмиш воқеаларини акс эттирувчи бадиий асарларда бундай лексемалар чекланмаган даражада ишлатилиши мумкин. мисоллар: 1.дехқонларнинг сунгги хисобларига кура, буғдойлари беш ботмон чиқиши керак эди (с.а) 2.бир чеккада бизнинг чилимга ухшаган, лекин най урнига узун резинка урнатилган бир бало (м.исмоилий). 3. у қишлоқларда фақат қиз чурилардан қирқ нафар булиб, уларга эгалари куп зулм қилар эканлар (айний). 4.хужайин подшога улпон тулаганда биз туламаймизми? (н.сафаров). 5. саид абдуллахон тура от устида турган холда узининг ингичка овози билан бийга савол қилди. (мирмуҳсин).6 чойхонада узун буйли, узун қулоқли қаландар кузларини юмиб... машрабдан ғазаллар уқийди. (о). айрим полисемантик лексемаларнинг …
4
архаизмлар ўз урнини бошқа лексемаларга бушатиб берган лексик бирликлардир. ижтимоий тараққиёт натижасида айрим нарса-ҳодисалар бошқа лексемалар билан аталиб, аввалгилари истеъмолдан чиқиб кетади. мисоллар: улус (халқ), ланг (чулоқ), тилмоч (таржимон), архаик лексемалар узларининг нейтрал лексика таркибидаги «уринбосар»ларининг «тарихийлик буёғи» ифода семаси билан фарқланувчи синонимларидир. улар аташ ва вазифа семалари муштарак бирликлар хисобланади. тилда буладиган узгаришлар узоқ давом этадиган тадрижий жараёндир. шу боисдан янги лексемалар тилга бирдан кириб келмаганлиги каби лексемаларнинг тарихийлашуви ва архаиклашуви аста-секинлик билан юз беради. шу боисдан тарихийлашиш ва архаиклашиш ходисасини хам даражалаш мумкин. тарихийлашиш ёки архаиклашишнинг қуйи даражасидаги лексемалар адабий тилнинг бугунги босқичида кам булса хам истеъмолда булса, юқори даражадаги эскириш натижасида лексема буткул истеъмолдан чиқиб кетади. улик лексемалар ана шундай бирликлардир. тилимизнинг қадимги даврида истеъмолда булиб, бугун мутлақо истеъмолдан чиқиб кетган лексемалар уша давр ёзма манбаларида ва уларга доир тадқиқотларда илмий далил сифатида ишлатилади. будун (халқ), ардам (ютуқ), уклалим (мақтанайлик), умиз (кукрак), билга (доно), эмгак (мехнат), қаған …
5
бирликлардир. мисоллар: лизинг, аудит, маркет, тест, интернет ва х. янги лексемалар асосан, терминологик бирликлардир. янги лексемалар давр утиши билан нейтрал лексика таркибига утиб кетади. масалан, яқин вақтгача неологизм сифатида қаралган космос, телевидение лексемалари бугунги кунда янгилик буёғини йуқотди. б) фаоллашган лексемалар янги лексиканинг турларидан булиб, улар истеъмолдан чиқиб кетган ва бугунги кунда қайта қулланила бошлаган бирликлардир. хоким, вилоят, туман, оқсоқол, сардор каби лексемалар шулар жумласидандир. шунингдек, янги маъно касб этган бирликлар хам янги лексика таркибида қаралишга хақли: савдогар, тадбиркор, ишбилармон, бизнес ва х. фаоллашган, тирилган лексемалар соф янги лексемалардан фарқли улароқ, уз қатламга оид хам, узлашма қатламга оид хам булиши мумкин. тирилган лексемаларнинг умумистеъмол лексемалари сирасига утиб кетиши жуда тез юз беради. қулланилиш доираси чегараланган лексика қулланилиш доираси чегараланган лексикани учга булиб урганиш мумкин: 1. диалектал лексика. 2. терминологик лексика. 3. арго ва жаргонлар. диалектал лексика. маълум бир худудда яшовчи кишилар тилига хос лексемалар диалектал лексика дейилади. улар илмий терминологияда …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика" haqida

1405924899_57073.doc +улланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика режа: 1. қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика 2. қулланилиш даврига кўра чегараланган лексика 3. қулланилиш доираси чегараланган лексика 4. ифодавийлик ва услубий хосланганлик жихатидан узбек тили лексикаси 5. фразеология қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика лексик бирликлар қулланилиш частотасига кура фарқланади. купгина лексемалар чекланмаган қулланишга, баъзилари эса тор қулланишга эга булади. шу жиҳатдан узбек тили лексикаси икки қатламга булинади: а) қулланилиши чегараланмаган лексика; б) қулланилиши чегараланган лексика. қулланилиши чегараланмаган (умумистеъмол) лексика. узбек тили луғат таркибининг асосини ана шу қатлам ташкил этади. ...

DOC format, 126,0 KB. "қулланилиши чегараланмаган ва чегараланган лексика"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.