лексеманинг узуал ва окказионал маънолари

DOC 140,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1405934025_57085.doc лексеманинг узуал ва окказионал лексеманинг узуал ва окказионал маънолари режа: 1. лексик моносемия ва полисемия 2. лексик маъно тараккиёти 3. лексик маъно типлари 4. этимон 5. лексик синонимия узуал маъно лексеманинг мазмун мундарижасида бор булган лексик маънодир. у тил эгаси булган халк томонидан тан олинган, демак, купчиликка тушунарли булган маъно хисобланади. масалан, тозаламок лексемасининг мазмун мундарижасида куйидаги лексик (узуал) маънолар бор: 1) «кир, чанг, ифлослик ва шу кабилардан холи килмок» (тиш тозаламок, идишларни тозаламок, уйни тозалаб супурмок каби): йулчи уларга беда ташлади. кейин курак ва супурги олиб отхонани тозалай бошлади. («кутлуі кон»дан); 2) «аралашмалардан, кераксиз, ортикча нарса ва кисмлардан холи килмок» (спиртни тозаламок, далани іузапоялардан тозаламок каби): анвар гулларни суіориш, утларни юлиб тозалаш вазифасини узи бажарди. («мехробдан чаён»дан.). окказионал маъно лексеманинг тилдаги маъносига хос булмаган, айрим шахснинг (муаллифнинг) нуткий вазиятдан келиб чикиб, шу лексема мазмунига янгича «тус» бериши натижасида юзага келтирилган сунъий маънодир. у индивидуал характерда булади ва факат …
2
шу лексеманинг семантик таркибидан баркарор урин олган: шох киз, шакар киз, кизларнинг гули, кошларингни курсатгил, мен унинг кули. («дохунда»дан.) бирок гул лексемасининг фан арбобларига нисбатан метафорик кулланиши одат булмаган, атокли ёзувчи ойбекнинг куйидаги мисраларида эса бу суз айни шу маънода ишлатилган, демак, унинг мазмун мундарижасига окказионал маъно туси берилган: фан, санъатнинг гуллари бутун, тупланганди сухбати учун. гул лексемасининг окказионал маънода кулланиши куйидаги гапда янада купрок воке булади: «гул юзинг очиб, эй гул, мажлисим гулистон кил». (феруз). демак: а) узуал маъно тил бирлиги (лексик маъно), окказионал маъно эса нутк бирлиги (лексик куллаш) саналади; б) узуал маъно (ёки маънолар) контекстгача шаклланган булади, окказионал маъно эса контекстнинг узида юзага келади, шу контекст доирасидагина лексемага бириктирилади; в) узуал маъно лексеманинг бирор предмет ёки ходисани номлаши билан боілангандир (унда образлилик ифодаси булиши хам, булмаслиги хам мумкин), окказионал маъно эса номламайди, унда образлилик ифодаланади, холос; г) узуал маъно тилнинг луіат бойлигидан урин олади, окказионал маъно эса …
3
инг бошларида яратилган рус лирикаси намуналари ва “ревизор” комедияси немис тилига, н.в.гоголнинг бир канча насрий асарлари француз тилига угирилди. (г.саломов) бу нуткий парчада угирмок лексемасининг услубий киймати хам йук эмас: у таржима килмок лексемасининг контекстда икки марта такрорланмаслигига эришиш (лексик тавталогияга бархам бериш) максадида ишлатилган, шунинг учун булса керак угирмок лексемасининг «таржима килмок» маъносида кулланиши аста-секин одат тусига кириб бормокда. демак, бу лексеманинг ана шу окказионал маъноси узуал маънога утиш жараёнини бошидан кечирмокда дейишга асос бор. лексик моносемия ва полисемия лексик моносемия (юнонча: монос – «бир»+семиа – «белги») – лексеманинг факат битта маънога эга булиши. масалан, узбек тилидаги гуруч лексемаси «шолидан оклаб олинадиган ошлик дон» маъносини, абадий лексемаси «мангу, доимий» маъносини, тун лексемаси «сутканинг кун ботишдан кун чиккунгача, окшомдан тонг отгунча булган кисми» маъносини ифодалайди. бу лексемаларнинг бошка маънолари йук. моносемия ходисаси узбек тилшунослигида бир маънолилик деб хам юритилади. бир маънолилик купрок терминларга, янги яратилган ёки бошка тилдан янги узлаштирилган …
4
одамга берган, едирган-ичирган овкати» (туз бермок, тузини емок); 4) кучма: мантик, маъно, мазмун: «ийи-ийи, бу ойимчанинг гапида туз борми узи?» (и.рахим.) лексик полисемия, одатда, бир лексеманинг семантик таркибидаги лексик маънолар орасида мазмуний боіланиш борлигига таянади, шу хусусияти билан лексик омонимиядан фарк килади («лексик омонимия» бахсига каралсин). лексик полисемиянинг юзага келиши маъно тараккиёти конунияти билан белгиланади. лексик маъно тараккиёти лексик маъно тараккиёти хакида умумий маълумот. сузнинг лексик маъноси котиб колган, узгармас ходиса эмас, у анча баркарор булса-да, маълум омиллар таъсирида, узок йиллар давомида узгариши мумкин. бундай узгаришларга сабаб буладиган омиллар икки хилдир: 1) экстралингвистик (нолисоний) омиллар – ижтимоий-иктисодий хаёт, онг, тафаккур ривожи ва б.лар. масалан, оёк сузи дастлаб инсон аъзоларидан бирини номлаган, кейинчалик у хонтахта, курси, стол, стул, каравот каби мебелларнинг «оёіи»ни хам атай бошлаган: хонтахтанинг оёіи, курсининг оёіи, столнинг оёіи, каравотнинг оёіи каби. бунга инсон яшаб турган мухитда турли-туман мебель-жихозларнинг пайдо булганлиги, шу билан боілик равишда инсон онгида янги тасаввурларнинг …
5
нинг кучиши – бир предмет (ёки ходиса) номининг кейинчалик бошка предмет ёки ходисани англатиш хусусиятига эга булиши.бундай кучиш шу ном билан аталаётган икки ёки ундан ортик предмет (ходиса) уртасидаги алокадорликка асосланади. масалан, нафас лексемасининг бош (туіри) маъноси «упкага олинадиган ва ундан чикариладиган хаво»дир, аммо нафасингизни илик килинг деганда нафас лексемаси «хаво»ни эмас, «гап»ни ва «ният»ни ифодаламокда, чунки нафас олиш ва нафас чикаришсиз гап шаклланмайди, гапсиз эса фикр-ният ифодаланмайди: нафас, гап, фикр-ният уртасидаги ана шу алока ва боіланиш нафас лексемасининг мазмун мундарижасидаги маъно кучишларига сабаб булган. тилда маъно кучишининг куйидаги турлари учрайди: 1. м е т а ф о р а й у л и б и л а н маъно кучирилиши: а)ифодаланаётган предметлар (ходисалар) уртасидаги шаклий ухшашлик асосида: бурун («одамнинг бурни»-бош лексик маъно) - бурун («чойнакнинг бурни»-хосила маъно); б) иккита белги-хусусият уртасидаги нисбий ухшашлик асосида: тез («оз вакт ичида, дарров»-бош лексик маъно: мажлис тез тугади) – тез («дарров аччиіланадиган, жиззаки»- …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "лексеманинг узуал ва окказионал маънолари"

1405934025_57085.doc лексеманинг узуал ва окказионал лексеманинг узуал ва окказионал маънолари режа: 1. лексик моносемия ва полисемия 2. лексик маъно тараккиёти 3. лексик маъно типлари 4. этимон 5. лексик синонимия узуал маъно лексеманинг мазмун мундарижасида бор булган лексик маънодир. у тил эгаси булган халк томонидан тан олинган, демак, купчиликка тушунарли булган маъно хисобланади. масалан, тозаламок лексемасининг мазмун мундарижасида куйидаги лексик (узуал) маънолар бор: 1) «кир, чанг, ифлослик ва шу кабилардан холи килмок» (тиш тозаламок, идишларни тозаламок, уйни тозалаб супурмок каби): йулчи уларга беда ташлади. кейин курак ва супурги олиб отхонани тозалай бошлади. («кутлуі кон»дан); 2) «аралашмалардан, кераксиз, ортикча нарса ва кисмлардан холи килмок» (спиртни тозаламок, далани і...

Формат DOC, 140,0 КБ. Чтобы скачать "лексеманинг узуал ва окказионал маънолари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: лексеманинг узуал ва окказионал… DOC Бесплатная загрузка Telegram