чегара сигналлари

DOC 59,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1402827481_43052.doc фонетика ва фонология www.arxiv.uz page 7 чегара сигналлари режа: 1. чегара сигналлари 2. морфонология чегара сигналлари тилдаги фонологик воситалар сузларни фарклаш учун хизмат килса ва уларнинг сони аник булса, суз, морфема ва гапларнинг чегарасини белгиловчи мураккаб «делиметатив» воситалар хам борки, улар «чегара сигналлари» («пограничнуе сигнали») деб аталади. бундай чегара сигналлари, одатда, эшитувчининг эътиборини узига тортади. улар фонематик, яъни бир йула фонологик хамда чегарани курсатувчи вазифасини бажарувчи ва бундай хусусиятга эга булмаган -афонематик чегара сигналлари деб юритилади. афонематик сигналларга фонемалар комбинатор вариантларининг хар хил уринларда ишлатилиши, ургунинг бошка бугинга кучмаслиги киради. н.с.трубецкой туркий тилларда ургу сузнинг охирги бугинида булишини ва у сузларни фарклашда хизмат килмаслигини айтиш билан бирга, баъзан узбек тилида феълнинг баъзи формаларида (масалан: хозирги замон феълининг -йор сурок формаси) ургунинг биринчи бугинга кучишини курсатади. н.с.трубецкой бунда е.д.поливанов фикрига асосланади. бирок узбек тилида баъзи товушлар ургунинг урни билан бирликда фонетик чегара курсатгичи функциясини бажариши сезилади. масалан: ота бошлади-«отец начал». …
2
р). юкоридагига ухшаш мисолларнинг жуда камлиги узбек тилида чегара сигналларининг функцияси чекланганидан дарак беради. суз ёки морфеманинг чегараси функционал маънодор бирлик сифатида «чегара фонемаси» (акш тилшунослари), «диэрема» (совет тилшуноси м.в.панов), «синдема» (с.д кацнельсон) ва купрок «чегара сигнали» (н.с.трубецкой) терминлари билан аталади. улар уртасида терминологик фарклардан ташкари баъзи назарий мунозарага сабаб булувчи масалалар хам бор. умуман, тиллардаги чегара сигналларининг фонетик ва фонологик табиати хали етарли урганилмаган. чегара сигналлари сегмент ва супурсегмент фонологиянинг узаро богланишини яккол курсатувчи воситадир. морфонология морфонологиянинг бирлиги хисобланган морфемалар фонемаларнинг маълум тартибда бирикувидан тузилади. бу фонемага «суз ва морфемаларни хосил килувчи ва фаркловчи энг кичик тил бирлиги» деб берилган таърифда хам уз ифодасини топган. кейинги давр тилшунослигида (хх асрда) морфемаларнинг фонологик структурасини текширувчи соха «морфонология» (ёки «фономорфология», «морфофонология») термини билан атала бошлади. унинг вужудга келишида н.с.трубецкой алохида хизмат курсатди. н.с.трубецкой фикрича, морфонология: 1) суз фонологиясининг бир кисми булиб, морфемаларнинг фонологик структураси билан иш куради; 2) грамматиканинг бир боби; …
3
пини тадкик килувчи фан» ва икки мустакил бобдан: а) хар хил тилдаги морфемаларнинг товуш томони хакидаги ва б) алохида структурал бирлик булган морфемаларнинг товуш томони хакидаги таълимотдан ташкил топган, уз бирлигига эга булмаган ва базиси йук («небазиснуй») тил боскичи деб таърифлар берилди. хар икки таъриф хам н.с.трубецкойнинг биринчи тезисини тасдиклайди. а.а.реформатский морфонологияга куп аникликлар киритди ва уни базисли боскичлар (яъни уз бирлигига эга булган), морфология ва фонология уртасидаги «куприк»ка ухшаш базиси йук алохида боскич деб таърифлади. шу туфайли морфонология грамматикага хам, фонологияга хам кирмайди, лекин уларнинг бирлиги булган фонема ва морфемадан фойдаланади. баъзи тилшунослар томонидан таклиф этилган «морфонема» термини (г.улашин, н.с.трубецкой ва бошкалар) уз кучини йукотади, чунки у фонемаларнинг морфемалардаги алмашуви (масалан, «рука-ручка» да «к-ч» ) натижасида бир йула икки фонемага тугри келади. морфонологиянинг уз бирлиги йук булгани учун морфемалардаги фонетик холат билан боглик булмаган фонологик узгаришларни урганади ва бунда ургунинг морфемалардаги хар хил кучишини хам уз ичига олади. морфонологиянинг …
4
и сузлардаги узак морфемаларда булган фонемалар узгариши морфонологик жихатдан каралиши мумкин. корин-корни, огиз-огзи, угил-угли сузларида эгалик кушимчаси ёки аффиксал морфема ички флексияга ухшаш куринади, лекин кейинги аффиксал морфемалардаги (и) фонемаси «корин» узак морфемасидаги (и) ни «едириб юборган» куринади. бу хусусият факат шу уринда учраши туфайли уни морфонологик холат деб хисоблаш мумкин. умуман, морфонологик хусусиятлар хинд-европа тилларида туркий тилларга караганда купрок учрайди. туркий тилларда морфологик хусусиятлар бир йула узак морфемадаги фонеманинг узгариши ва ургунинг аффиксал морфемага кучиши билан берилган булиши мумкин: сез-сесканмок, онг-англа, тара-тарок каби. бунда морфонологик узгаришнинг бир йула сегментал ва супрасегментал табиати куринади. туркий тилларда морфема ва бугин чегарасининг тугри келиш холлари куп учрайди. бу хам морфонологик структурага таъсир курсатади. лекин, бу холат сингармонизм бор булган туркий тилларда морфонологик ва просодик жихатдан айникса характерлидир. туркий тиллардаги сузларнинг узак морфемалари киёсланса, улардаги морфонологик узгаришни билиш мумкин. морфонологик хусусиятлар тилларнинг тарихий ривожланишида айникса хар хил холда куринади. улар суз узгартириш ва …
5
фонетика тюркских языков. л., 1970. 9. якобсон р. и халле м. фонология и ее отношение к фонетике. «новое в лингвистике». вып. 2 . м., 1962. � +ир\из тилида шунга ыхшаш мисол ва хусусиятни =аранг: а.орусбаев. киргизская акцентуация. фрунзе, 1974. � а.а.реформатский . фонологические заметки. «вопросы языкознания». 1957, № 2. стр. 100-101. � н.с.трубецкой. некоторые соображения относительно морфонологии . «пражский лингвистический кружок», м., 1967. стр. 115-118. � о.с.ахманова. кырсатилган асар. 52-бет. � а.а.макаев, е.с.кубрякова. «о статусе морфонологии и единицах её описания», «единицы разных уровней грамматического строя языка и их заимодействие». м., 1969. стр. 91-114. � а.а.реформатский. ешё раз о статусе морфонологии, её границах и задачах. кырсатилган асар, 98-118-бетлар. � мисоллар «щозирги замон ызбек тили». тошкент, 1957, 287-294-бетлардан олинди. � бундай мисоларни =аранг: а.м.шчербак. сравнительная фонетика тюркских языков. л., 1970. стр. 193-198. (список обшетюркских односложных основ.)

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "чегара сигналлари"

1402827481_43052.doc фонетика ва фонология www.arxiv.uz page 7 чегара сигналлари режа: 1. чегара сигналлари 2. морфонология чегара сигналлари тилдаги фонологик воситалар сузларни фарклаш учун хизмат килса ва уларнинг сони аник булса, суз, морфема ва гапларнинг чегарасини белгиловчи мураккаб «делиметатив» воситалар хам борки, улар «чегара сигналлари» («пограничнуе сигнали») деб аталади. бундай чегара сигналлари, одатда, эшитувчининг эътиборини узига тортади. улар фонематик, яъни бир йула фонологик хамда чегарани курсатувчи вазифасини бажарувчи ва бундай хусусиятга эга булмаган -афонематик чегара сигналлари деб юритилади. афонематик сигналларга фонемалар комбинатор вариантларининг хар хил уринларда ишлатилиши, ургунинг бошка бугинга кучмаслиги киради. н.с.трубецкой туркий тилларда ургу сузни...

Формат DOC, 59,5 КБ. Чтобы скачать "чегара сигналлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: чегара сигналлари DOC Бесплатная загрузка Telegram