орфография

DOC 141,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1404478988_53809.doc орфография орфография режа: 1. имло коидалари 2. амалдаги (кириллча) ва янги (лотинча) узбек ёзувларининг имло коидаларидаги тафовутлар орфография (грек. orthos- "тугри" + grapho- "ёзаман") ёзув системасининг иккинчи компоненти булиб, у тугри ёзиш меъёрларини белгилайдиган коидалар тизимидан таркиб топади. огфография графикадан куйидаги белгилари билан фаркланади: графика коидалари графемаларнинг мазмун планини кодлаштиришга, орфография коидалари эса маълум принциплар асосида орфограммаларни танлашга асосланади. чунончи, одам сузида "д" нинг ёзилиши "д" графемасининг графикада кодлаштирилган фонемасига мос, шу сабабли бу сузнинг ёзилиши графика томонидан бошкарилади. савод сузида эса бошкачарок холатга дуч келинади: суз охиридаги "д" жарангсиз "т"га утади (савот тарзида талаффуз килинади), демак, уни икки хил ёзиш мумкин: савод (фонематик принцип асосида) – савот (фонетик принцип асосида). бу икки холатдан бирини имло учун меъёр (орфограмма) килиб танлаш орфография зиммасига тушади. хозирги узбек орфографиясида савод деб ёзиш коидалаштирилган. бундан ташкари, орфографияда кушма суз компонентларининг кушилиб ёки ажратилиб ёзилишини, суз кисмларининг сатрдан сатрга кучирилишини, бош ва кичик …
2
ор: 1.фонетик принцип. бу принцип асосида тузилган имло коидаларига кура суз ёки суз шакллари талаффуздаги куринишига мос равишда ёзилади. масалан, тожик тилидаги танур сузининг узбек тилида тандир деб, русча щетка сузининг эса чутка деб ёзилиши шу сузларнинг узбек тилидаги талаффуз меъёрларига (фонетик принципга) асосланади. шунингдек, тог+га, бог+га, эк+ган, эк+гунча каби суз шакллари хам амалдаги (кириллча) узбек ёзуви имло коидаларига кура токка, бокка, эккан, эккунча деб (талаффузига мос тарзда) ёзилади. куйидаги холатларда хам фонетик принципга амал килинади: а) айрим отларга эгалик аффикси кушилганда: бурун>бурни, кунгил>кунглим, огиз>огзинг, угил>углим каби; б)айрим сифатлардан феъл ясалганда: улуг>улгаймок, сарик>саргаймок каби; в)котмок, ачимок, исимок феълларидан сифат ясалганда: кот(мок)>каттик, ачи(мок)>аччик, иси(мок)>иссик каби; г)сон, от, ёш, онг сузларидан феъл ясалганда: сон>сана, от>атамок, ёш>яшамок, онг>англамок каби; д)икки, етти сонларига "-ов" аффикси кушилганда: икки>икков, етти>еттов каби; е) "-а" ёки "-я" билан тугаган феълларга "-в" ёки "-к" кушилиб от ясалганда: танла>танлов, сана>санов, сура>сурок, буя>буёк, сайла>сайлов каби. орфографиянинг фонетик принципи ёзув билан талаффузни …
3
нисбатан эмас, ёзувнинг узига нисбатан билдиради. орфографияга нисбатан буф икр биринчи марта 1930 йилда р.и.аванесов ва в.н.сидоровлар томонидан билдирилади: улар имлонинг бу тамойилини фонологик принцип деб аташади.4 рус тили имлосининг фонематик характерига оид назария эса дастлаб и.с.ильинская ва в.н.сидоровларнинг махсус маколасида анча кенг ёритилган.5 кейинрок бу принцип а.а.реформатский томонидан шундай таърифланади: «ёзувнинг фонематик принципи шундан иборатки,унга кура хар бир фонема кайси позицияда кулланган булишидан катъи назар узига бириктирилган харф билан ифодаланади».6 3.морфологик принцип ёки аналогия принципи. бу принцип асосида тузилган имло коидалари сузнинг маъноли кисмларини (узак ва аффиксал морфемаларни), улар кандай талаффуз килинишидан катъи назар, аслига (типик шаклига) мос равишда ёзишни талаб килади. чунончи, "г" билан бошланган "-га", "-ган", "-гани", "-гунча" кушимчалари "ш","т","п", "с" каби жарангсиз ундошлар билан тугаган узакларга кушилганда "-ка", "-кан", "кани", "-кунча" шаклларида талаффуз килинса-да, морфемаларнинг асл шаклларига мос равишда "-га", "-ган", "-гани", "-гунча" ёзилади. киёс килинг: ишга (ёзувда) – ишка (талаффузда), кетган (ёзувда) – кеткан (талаффузда), …
4
кура у, баъзан, фонемографик принцип деб хам номланади.1 чунончи, сиргалувчи "ж" билан коришик "ж" нинг ёзувда битта ж графемаси оркали ифодаланиши, "н" фонемасининг эса нг диграфи билан ифодаланиши графикада кодлаштирилган. ёзувда бу меъёрга амал килинади, холос: жемпер (сиргалувчи "ж"), жанг (коришик "ж" ва саёз тил орка "н") каби.орфографиянинг бундай кодлаштиришга бевосита алокаси йук, бу графемаларнинг ёзувда кулланишини графиканинг узи бошкаради. узбек тилшунослигида график принципни этимологик принципга асос булган тамойил де бёки хатто бу икки принципни бир ходиса сифатида таърифлаш холлари хам бор.2 хусусан, узбек график лингвистикасининг етакчи вакилларидан бири фахри камолов уни айни шу маънода шархлайди: «имлода,-дейди у,- график принцип бир халкнинг иккинчи халк билан булган маданий алокасига ва ёзувнинг кайси график система иегизида майдонга келишига богликдир. араб алфавити асосидаги эски узбек ёзувида этимологик принципнинг тула равишда амалга оширилиши учун уша даврнинг график системаси асос булган.шунинг учун хам арабча-форсча сузлар, махаллий тилларда кандай укилиши ва кайси хилда талаффуз этилишидан катъи …
5
«оксокол»;طالع- толеъ: «бахт», «такдир»; ظفر - зафар: «галаба» кабилар) шундан далолат беради.бирок график принципнинг мохиятини узбек ёзувига асос булган бошка тил ёзувига хос график белгилар ва коидаларнинг айнан (манба тилнинг ёзуви ва имлосида кандай булса, шундайлигича) сакланиши билан боглашнинг узи етарли эмас: бу принцип манба тилдаги харф-товуш муносабатларидан четга чикиши, бевосита узбек тилининг узидаги харф-товуш муносабатларини камраб олиши хам мумкин. масалан, кириллча узбек ёзувининг график тизимидаги о графемаси русча лексик узлашмалардаги урта-кенг лабланган «о» унлисини ифодалайди: опера, тонна сузларининг ёзилиши о графемасининг шу хусусиятига асосланган, бу хусусият аслида рус тилининг график тизимидаги харф-товуш муносабатларининг (график коиданинг) узбек ёзувига айнан (узгаришсиз) кучирилишига таянади, фахри камоловнинг «график принципи»да шу холат назарда тутилган. бирок о графемасининг мазмун планида узбек тили вокализмининг куйи-кенг, кучсиз лабланган «о» унлиси (ота, бола сузларининг биринчи бугинидаги фонемаси) хам кодлаштирилган. бу холат рус тилининг график тизимига хос эмас, чунки рус тилида куйи-кенг «о» фонемаси хам, уни ёзувда ифодалайдиган графема …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"орфография" haqida

1404478988_53809.doc орфография орфография режа: 1. имло коидалари 2. амалдаги (кириллча) ва янги (лотинча) узбек ёзувларининг имло коидаларидаги тафовутлар орфография (грек. orthos- "тугри" + grapho- "ёзаман") ёзув системасининг иккинчи компоненти булиб, у тугри ёзиш меъёрларини белгилайдиган коидалар тизимидан таркиб топади. огфография графикадан куйидаги белгилари билан фаркланади: графика коидалари графемаларнинг мазмун планини кодлаштиришга, орфография коидалари эса маълум принциплар асосида орфограммаларни танлашга асосланади. чунончи, одам сузида "д" нинг ёзилиши "д" графемасининг графикада кодлаштирилган фонемасига мос, шу сабабли бу сузнинг ёзилиши графика томонидан бошкарилади. савод сузида эса бошкачарок холатга дуч келинади: суз охиридаги "д" жарангсиз "т"га утади (савот тарзид...

DOC format, 141,0 KB. "орфография"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: орфография DOC Bepul yuklash Telegram