орфоэпия

DOC 58,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1404478107_53796.doc орфоэпия режа: 1. орфоэпия ҳакида умумий маълумот. 2. унли товушлар орфоэпияси 3. айрим ундош товушлар орфоэпияси 4. айрим грамматик шакллар орфоэпияси орфоэпия ҳакида умумий маълумот. орфоэпия (грекча «тугри» ва «нутк» элементларидан тузилган) адабий талаффуз коидалари тупламидир. адабий тил конунияти асосида тугри ёзиш канчалик муҳим булса, тугри талаффуз килиш ҳам шунчалик зарурдир. талаффузни белгилашда эса, товушларнинг тугри айтилиши аҳамиятлидир. товушлар бузиб талаффуз килинса, сузнинг маъноси бузилади, таъсири йуколади. адабий талаффуз коидаларини белгилашда товушлари, ургу, интонация каби воситаларга асосланилади. узбек тилида сузлашувчилар узбек адабий тилида, шунингдек, узбек тилининг маҳаллий шароитига хос шева ва диалектда ҳам сузлашадилар. шунга кура узбек адабий тили талаффузи диалект ва шева талаффузидан фарк килади. масалан: адабий тилдаги келдик сузи шеваларда келду, келдувуза, келдувуз, келдимиз, галдик каби: адабий тилдаги у ерга, бу ерга сузлари шеваларда утга, бутга, акка, бакка каби талаффуз килинади. бу сузларнинг шевалардаги бундай талаффуз вариантлари адабий тил анъаналарига мос келмайди, яъни бундай талаффуз бир ёки …
2
ий тил учун ягона талаффуз меъёри булишини талаб килади. орфоэпиянинг адабий талаффуз коидалари тупламига унли товушларнинг талаффузи, айрим ундош товушларнинг талаффузи, айрим грамматик шакллар талаффузи киради. ургу ва интонация ҳам тугри талаффуз килишда муҳим аҳамиятга эга. 1. унли товушлар орфоэпияси. и унлиси. и унлисининг куйидаги талаффуз ҳолатлари мавжуд: а) и товуши тилак, бир, тиш, дил каби сузларда киска; б) илмий, адабий, лирика, идеалист, радий каби сузларнинг ургу бугинида чузик; в) киш, кир, гишт, хирмон, гилоф каби сузларда русча у товушига мойил каттик; г) араб-форс ва рус тилидан узлашган бир бугинли сузларнинг куш ундош оралигида киска и товуши кушиб талаффуз этилади: акл, баҳс, литр, метр, вазн, гипс, меҳр каби. у унлиси. бу унли куйидаги талаффуз хусусиятларига эга: а) уфк, умр, укроп, устоз каби сузнинг бошида; масъул, машъум каби ъ белгисидан кейин келса, у унлиси аник айтилади; б) кул, кун, хум, хулоса, хумор, гурбат каби сузларда киска; в) сув, мазмун, мафкура, мафтун, …
3
тистат, делигация, вазилин каби; д) эълон, эътибор, эътикод, эътироз каби сузларда ъ белгисидан олдин чузик талаффуз килинади. а унлиси. а унлиси куйидаги талаффуз ҳолатларига эга: а) акл, аср, аскар, атлас каби, канд, карз, хат, гам каби ҳамда суръат, ҳалга, билъакс каби ъ белгисидан кейин келганда, аник зарб билан айтилади; б) аъло, маъно, таъна, таъзим каби айириш белгисидан олдин келган а чузик; в) манфаат, таассурот, таажжуб, таассуф каби, мудофаа, матбаа каби ёнма-ён келган а унлисидан бири талаффузда тушиб колади; г) муболага, музокара, муҳокама, муносабат каби сузларнинг учинчи бугинидаги а унлиси и га мойил айтилади; д) шавкат, шавла, гавда, давлат, мавсум каби сузларнинг биринчи бугинидаги а унлиси о га мойил талаффуз килинади. о унлиси. о унлиси куйидагича талаффуз хусусиятларига эга: а) она, ов, ош, анор, бола, бодом, инсон, тог, кор каби сузларда аник зарб билан айтилади; б) авзо, зебо, сабо, фидо, хато каби сузларнинг охирида; зотан, нотик, волида, вория каби сузларнинг ургули …
4
и: лаҳжа-лаҳча, авж-авч, мавж-мавч, илож-илоч каби; 4) русча-интернационал сузлар таркибидаги в ундоши ф ундошига мойил талаффуз килинади: автомат, авторучка, автобус, устав-устаф, пассив-пассиф каби; 5) айрим сузларнинг уртасида, охирида кулланган з ундоши с ундоши тарзида айтилади: изҳор-исҳор, изтироб-истироп, фараз-фарас каби; шунингдек русча-интернационал сузларда ҳам шунда ҳолат кузатилади: гипноз-гипнос, карниз-карнис, наркоз-наркос каби; 6) айрим ундошлардан олдин кулланган к ундоши х тарзида айтилади: вакт-вахт, накд-нахт, туксон-тухсон, максад-махсат; 7) суз охирида келган к, к жарангсиз ундошлари баъзан жарангли г, г товушига мойил айтилади: -билак-билаг, юрак-юраг; урок-урог, сарик-сариг каби; шунингдек русча-интернационал сузларда ҳам к ундоши жарангли г тарзида айтилади: значок-значог, галстук-гастуг каби. 8) айрим сузларда суз охирида келган т, д ундошлари талаффузда тушиб колади: гушт-гуш, гишт-гиш, хурсанд-хурсан, баланд-балан каби; 9) биринчи ва иккинчи бугин охирида келган н ундоши узидан кейин келган б ундошининг таъсирида м тарзида айтилади: танбур-тамбур, сунбул-сумбул, якшанба-якшамба каби; 10) узлашма сузлар суз уртасида, охирида ёнма-ён келган икки бир хил ундошдан бири талаффузда …
5
иверситетда-университетта, гилосдан-гилостан, курашда-курашта, ёгочдан-ёгочтан каби –та, -тан тарзида айтилади. баҳорда, куздан, бозордан каби сузларда –да, -дан тарзида айтилади; 3) уч, турт сонларига –ов, -ала кушимчалари кушилганда, бир ч,т товушлари орттирилиб талаффуз килинади: учала-уччала, турт-туртала каби; 4) –ча, -чан кушимчалари охири т, д ундоши билан тугаган сузларга кушилганда: адабиётчи-адабиёччи, ҳаракатчан-ҳаракаччан, танкидчи-танкиччи каби талаффуз килинади; 5) –боз, -бон кушимчалари дорбоз, каптарбоз, масхарабоз, дарвозабон каби сузлар таркибида –воз, -вон шаклида айтилади: дорвоз, каптарвоз, масхаравоз, дарвозабон каби; 6) утган замонни ҳамда iii шахсни курсатувчи –ди кушимчаси, охири б ундоши билан тугаган феълларга кушилганда ёзибди-ёзипти, борибди-борипти, чопди-чопти каби жарангсиз ундош т ундоши билан тугаган сузларда ҳам айтди-айтти, курсатди-курсатти, бекитди-бекитти каби айтилади; 7) утган замон сифатдош кушимчаси –ган жарангсиз т, ш, ч ундоши билан тугаган феълларга кушилганда, кетган-кеткан, шошган-шошкан, кечган-кечкан каби айтилади; 8) –лик от ясмовчи кушимчаси огзаки нуткда тинчлик-тинчсли, яхшилик-яхшили, шодлик-шодли каби талаффуз килинади. адабиётлар руйхати: 1. у.турсунов, н.мухторов, ш.раҳматуллаев. хозирги узбек адабий тили. 1992 …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "орфоэпия"

1404478107_53796.doc орфоэпия режа: 1. орфоэпия ҳакида умумий маълумот. 2. унли товушлар орфоэпияси 3. айрим ундош товушлар орфоэпияси 4. айрим грамматик шакллар орфоэпияси орфоэпия ҳакида умумий маълумот. орфоэпия (грекча «тугри» ва «нутк» элементларидан тузилган) адабий талаффуз коидалари тупламидир. адабий тил конунияти асосида тугри ёзиш канчалик муҳим булса, тугри талаффуз килиш ҳам шунчалик зарурдир. талаффузни белгилашда эса, товушларнинг тугри айтилиши аҳамиятлидир. товушлар бузиб талаффуз килинса, сузнинг маъноси бузилади, таъсири йуколади. адабий талаффуз коидаларини белгилашда товушлари, ургу, интонация каби воситаларга асосланилади. узбек тилида сузлашувчилар узбек адабий тилида, шунингдек, узбек тилининг маҳаллий шароитига хос шева ва диалектда ҳам сузлашадилар. шунга кура узб...

Формат DOC, 58,0 КБ. Чтобы скачать "орфоэпия", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: орфоэпия DOC Бесплатная загрузка Telegram