таркиби соддалашиш асосида шаклланган сузлар тахлили

DOC 341,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403180233_43746.doc www.arxiv.uz таркиби соддалашиш асосида шаклланган сўзлар таҳлили режа: 1. морфем таркиби тубдан соддалашган бирликлар 2. ўрта даражада соддалашиш асосида вужудга келган луғавий бирликлар 3. метатеза асосида соддалашишга учраган бирликлар 4. қўшма, жуфт, такрорий сўз, қисқартмалар доирасидаги соддалашиш таркиби соддалашиш асосида шаклланган сўзлар маълумки, ҳозирги ўзбек адабий тилида умумистеъмолда бўлган луғавий бирликлар, бошқа тиллардан ўзбек тилига тамомила ўзлашиб кетган сўзларни ҳам ҳисобга олганда тахминан 80 минг атрофидадир. албатта, бу сўзларнинг аксарияти “ўзбек тилининг изоҳли луғати”нинг кейинги нашрида қайд этилган бўлишига қарамай, уларнинг қўлланиш даражаси ҳар хил. шунга кўра, тилшуносликда барча луғавий бирликлар ишлатилиши жиҳатидан чегараланмаган ва ишлатилиши жиҳатидан чегараланган қатламларга бўлинади. ишлатилиши чегараланган сўзларга соҳалар термини, касб-ҳунар лексикаси, диалектизмлар, арготизмлар, тарихизм, архаизм кабилар киради. ҳозирги ўзбек тилидаги умумистеъмолдаги сўзларни ҳам ишлатилиши юқори даражада (юқори частотали) бўлган ва ишлатилиши қуйи даражада бўлган (кам частотали) бирликларга ажратиш мумкин. биз тарихий тараққиёт натижасида, турли сабабларга кўра, соддалашиш ҳодисаси юз берган деб ҳисоблаган бирликлар …

иркин, эпчил, чалкаш, уюшиқ, чаққон, белги, ачинмоқ, иссиқ, совуқ, аланга, аслида каби юзлаб сўзларнинг ишлатилишидан фарқ қилади, аниқроғи, бу сўзларнинг қўлланиш даражаси паст. бу бирликларнинг ҳаммаси ҳам аслида тарихий тараққиёт натижасида соддалашишга юз тутган, уларнинг ҳозирги ўзбек адабий тили луғат таркибидаги ўрни ўзига хос, қўлланиши даражаси ҳар хил. демак, соддалашиш сўзларнинг ишлатилиш даражасига таъсир этади ва нисбатан бетараф ҳолатда бўлади. профессор ш.раҳматуллаевнинг “ўзбек тилининг этимологик луғати”да ҳам, тахминан, туркий тилларга хос, асосан, ўзбек тилида ишлатиладиган, этимологик таҳлил асосида таркибий қисмларининг белгиланиши мумкин бўлган 2 минг 400 дан ортиқ сўз келтирилган. бу лексикографик бирликлар, аслида, кўп морфемалардан иборат бўлиб, ҳозирги кунда соддалашишга учраган бирликлар сифатида қайд этилган. ҳозирги ўзбек адабий тилида истеъмолда бўлган, лекин форс-тожик, араб ва бошқа тиллардан ўзлашган, тахминий ҳисоб-китобларга кўра 1500 дан ортиқ бўлган ҳамда соддалашиш намуналари сифатида келтирилган бирликлар, улар ўша тилларда алоҳида-алоҳида морфемаларга ажратилса ҳам, ўзбек тилида морфемаларга ажратилмайди, шунинг учун бундай бирликлар соддалашиш жараёнини ўтамаганлиги …

бўлмади. ҳозирги ўзбек тилидаги соддалашишга учраган бирликлар, юқорида айтганимиздек, анчагина. уларнинг, аввало, соддалашиш ҳолатлари – даражаланиши ҳар хил, соддаланиш сабаблари турли-туман. илмий тадқиқотимиз икки бирликдан тўрт бирлик (морфема)нинг сингишишигача ҳолатлар мавжудлигини кўрсатди. бундан ташқари, ўзакка сингишиб кетишида сўз ясовчи аффикслар ҳам, шакл ҳосил қилувчи аффикслар ҳам бир хил позицияда туради. шунингдек, соддалашишнинг сўз туркумлари доирасида тарқалиш ҳолати ҳам бир хил эмас. бундай ҳолатлар соддалашишга учраган бирликларни тизимли таҳлил қилишни ниҳоятда қийинлаштиради. агар соддалашган бирликларни сўз ясовчи аффиксларни қўшиш жараёнида содир бўладиган ўзгаришлардан келиб чиқиб, шу тизим асосида таҳлил қилинадиган бўлса, кўпгина бирликларда ўзакка сингишиб, соддалашишни юзага келтирган қўшимчаларнинг сўз ясовчи ёки шакл ҳосил қилувчи эканлиги ҳозирги нуқтаи назардан мавҳумлашгани таҳлил учун мураккаблик туғдиради; ўзак морфеманинг истеъмолдан чиққанлиги бу муаммони янада чигаллаштиради. соддалашган бирликларни уларнинг фонетик структураси ҳар хиллигига қараб (бир бўғинли, кўп бўғинли каби) тизимли таҳлил қилинса, бошқа жиҳатларлар эътибордан четда қолади. ана шундай мураккаб вазиятдан чиқиш мақсадида ҳозирги ўзбек …

а даражада соддалашишга учраган бирликларга тарихан бир бўғинли сўзларга тенглашиб қолган ва асосий қисми жуда чуқур этимологик таҳлилларсиз ҳозирги кунда морфемаларга ажралмайдиган туб сўзлар сифатида қабул қилинади. уларда соддалашиш ҳодисаси тил тарақиётининг анча қадимги даврида содир бўлган ва бу жараён, албатта, узоқ давом этган. чунки бу сўзлардаги соддалашиш фақат жуда жиддий этимологик таҳлил орқалигина белгиланади. қуйида ана шу тарзда, ўта сингишиш асосида юзага келган соддалашиш кўринишлари имкон доирасида асосланади: ҳозирги ўзбек тилида тамомила туб сўз ҳолига келиб қолган тўй-1, тўй-2, тўл-2, тўқ сўзларида ўзак ва аффикс сингишиши ҳолатини кўриб чиқамиз. бу сўзларнинг олдинги икки фонемаси бир хил, бу ҳолат с.ахманова кўрсатганидек, фонестема деб баҳоланиши мумкин ва ана шу ҳолатнинг ўзи бу сўзларнинг келиб чиқишида яқинлик борлигини ҳамда маъноларида ҳам бир хил сема иштирок этаётганлигига ишора қилади. бу бирликлардан тўй ва тўл кўринишлари профессор а.ғуломов томонидан сўз ясалиши тизимида кўриб чиқилар экан, й>л ундошлари алмашиниши натижасида (чередование согласных), ички ўзгаришлар усулида …

оланган. унлилар алмашиниши натижасида эса чот-чат; тош-тиш; ота-ада; биқ; дам-дим каби бирликлар ясалганлигига ишора қилинганки, буларда ҳам соддалашиш ҳодисаси содир бўлганлиги ўз-ўзидан инкор этилади. юқорида таъкидлаганимиздек, ўта соддалашишга учраган деб белгиланган бирликларда, ҳақиқатан ҳам, жиддий этимологик таҳлил тадбиқ этилса, бошқача ҳолат кузатилади. жумладан, “ўзбек тилининг этимологик луғати”да қуйидаги ҳолатни тўй, тўл, тўқ сўзлари морфем таркиби шундай изоҳланган: “тўй, зиёфат, ўйин-кулги билан ўтказиладиган маросим.” қадимги туркий тилда ҳам шундай маънони англатган бу от асли “овқатга бўлган талабни қондир”- маъносини англатувчи той феълининг эши бўлган. то+қ=тоқ сўзи билан қиёслаб, той оти асли қадимги туркий тилда мавжуд бўлиб “маълум бир бўшлиқни эгалла(т)” маъносини англатган то-феълидан -й қўшимчасини қўшиш билан ясалган деб тахмин қилинади: то+й=той. тўй- “овқатга бўлган талабни қондир-”, “қониб еб-ич-”. қадимги туркий тилда ҳам шундай маънони англатган бу феъл, м.кошғарийнинг таъкидлашича, асли тоз тарзида талаффуз қилинган бўлиб, ўша даврлардаёқ з ундоши й ундошига алмашган: тоз->той (девон, iii, 262). бу феълни тол- феълига, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "таркиби соддалашиш асосида шаклланган сузлар тахлили"

1403180233_43746.doc www.arxiv.uz таркиби соддалашиш асосида шаклланган сўзлар таҳлили режа: 1. морфем таркиби тубдан соддалашган бирликлар 2. ўрта даражада соддалашиш асосида вужудга келган луғавий бирликлар 3. метатеза асосида соддалашишга учраган бирликлар 4. қўшма, жуфт, такрорий сўз, қисқартмалар доирасидаги соддалашиш таркиби соддалашиш асосида шаклланган сўзлар маълумки, ҳозирги ўзбек адабий тилида умумистеъмолда бўлган луғавий бирликлар, бошқа тиллардан ўзбек тилига тамомила ўзлашиб кетган сўзларни ҳам ҳисобга олганда тахминан 80 минг атрофидадир. албатта, бу сўзларнинг аксарияти “ўзбек тилининг изоҳли луғати”нинг кейинги нашрида қайд этилган бўлишига қарамай, уларнинг қўлланиш даражаси ҳар хил. шунга кўра, тилшуносликда барча луғавий бирликлар ишлатилиши жиҳатидан чегараланмаган в...

Формат DOC, 341,5 КБ. Чтобы скачать "таркиби соддалашиш асосида шаклланган сузлар тахлили", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: таркиби соддалашиш асосида шакл… DOC Бесплатная загрузка Telegram