тилнинг лугавий бирликлари

DOC 79,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403013437_43233.doc www.arxiv.uz тилнинг луғавий бирликлари режа: 1. иборалар 2. тасвирий ифода 3. лексикологияга хос атамалар; 4. лексикография 5. адабий тил ва услубият тилнинг луғавий бирликлари турли-туман хусусиятларга эга бўлиб, муайян хусусиятларига кўра турлича тасниф қилинади. нутқда кўп ёки кам қўлланилишига кўра сўзлар икки хил: фаол ва нофаол. кундалик турмушда доимий қўлланиладиган сўзлар фаол сўзлар дейилади. масалан, бор, кел, юр, тур, мен, сен, ким, нима, қанча, қандай, одам, дарахт ва б. бундай сўзлар нутқнинг ҳамма турида, шунингдек барча тоифадаги кишилар нутқида қўлланилади. шунинг учун бу сўзлар қўлланиш доираси чегараланмаган ёки умумистеъмол сўзлари ҳам деб юритилади. кундалик турмушда кам ишлатиладиган ёки нутқнинг бирор тури учун хос бўлган сўзлар нофаол сўзлар дейилади. масалан, само, башар, туғ, подшоҳ, қул, тахт. бу турдаги сўзлар нутқнинг барча турларида ва ҳамма кишилар нутқида ишлатилмайди. шунинг учун улар қўлланиш доираси чегараланган ёки услубий сўзлар ҳам деб юритилади. нофаол сўзларга қуйидагилар киради. эскириб қолган сўзлар, шевага хос сўзлар, атамалар, …

доираси чегараланган, яъни айрим маҳаллий шеваларда ишлатиладиган сўзлар шевага хос сўзлардир. шевага хос сўзлар тилнинг маҳаллий кўринишидир. масалан, ул (ўғил), ҳўжак, гўсала (бузоқ), мўрча (чумоли, ҳаммом), занги, шоти (норвон), такия (ёстиқ), довучча (ғўра, ўрик), сапча (пишмаган қовун). шевага хос сўзларни шевашунослик ўрганади. ўзбек тили шевалари 3 га бўлинади. 1. қорлуқ-чигил-уйғур шевалари. бу гуруҳга шаҳар шевалари (тошкент, фарғона, андижон, наманган) киради. 2. ўғиз шевалари. хоразм, қорақалпоғистон ва туркманистон ўзбеклари шу гуруҳга мансуб. 3. қипчоқ шевалари. бу шевага мансублар й товушини ж тарзида айтишади. шунинг учун ж ловчилар деб юритилади. ҳозирги ўзбек адабий тили тошкент, фарғона шеваларига асосланган. шевага хос сўзлар бадиий асарларда маълум жойга хосликни ифодалаш, асар персонажларининг ўзига хос нутқини бериш мақсадида қўлланилади. улар бадиий асарлар орқали адабий тилга ўтиб, кенг истеъмол сўзига айланиши мумкин. ўзлашма сўзлар. сўзлар тилнинг ўзига хослиги ва бошқа тиллардан кирганлигига кўра иккига бўлинади: а) ўз қатлам; б) ўзлашма қатлам. асли шу тилнинг сўзи бўлган сўзлар …

ардир. иборалар камида иккита мустақил сўзнинг бирикувидан ташкил топади. масалан, оғзи қулоғида, дўпписи яримта, жаҳли чиқди, тепа сочи тикка бўлди каби. иборалар таркибидаги сўзларни алмаштириш, тушириб қолдириш мумкин эмас. иборалар таркибидаги сўзлар ўз мустақил маъносини йўқотиб, бир бутун ҳолда кўчма маъно ифодалайди. масалан, тепа сочи тикка бўлди (аччиқланди), капалаги учди (қўрқди), оғзининг таноби қочди (хурсанд). иборалар оддий бирикмадаги сўзларга шаклан ўхшаб қолиши юмумкин. масалан, оёғини тиради-ўз маъносида эркин бирикма, оёғини тиради «кўнмади» маъносида турғун бирикма. шунингдек, қўли очиқ «сахий» (турғун бирикма) қўли очиқ «панжалари ёйилган» (эркин бирикма), тарвузи қўлтиғидан тушди бирикмаси ҳам турғун ва эркин бирикма маъноларини ифода этади. иборалар сўз бирикмаси шаклида: бўзчиннг мокисидай, қўл кўтармоқ, ўзига келмоқ. гап шаклида: кўнгли ёришди, иши ўнгидан келди каби ифодаланади. иборалар қуйидаги хусусиятларга эга. 1. иборалар тилда тайёр ҳолда мавжуд бўлган луғавий бирликлардир. 2. иборалар гапда бир гап бўлаги бўлади. 3. иборалар кўчма маъно ифодалагани учун образлиликка бой. шу сабабдан нутқни ифодалаш …

маъно, метафора, метонимия, синекдоха, вазифадошлик, атама, неологизм, диалектизм, фаол сўз, ўзлашма сўз, барқарор бирикма (ибора), тасвирий ифода ва бошқалар. лексикография луғат тузиш билан шуғулланадиган соҳа лексикография дейилади. луғат сўзларни алфавит тартибида жойлаштириш демакдир. луғатлар икки хил бўлади: 1. энциклопедик луғатлар 2. лингвистик (филологик) луғатлар. энциклопедик луғатларда бирор шахс, жой ёки бирор давр ҳақида, атрофлича маълумот берилади. масалан, «ўзбек энциклопедияси»да амударё ҳақида қуйидагича маълумот берилган. ўрта осиёдаги энг серсув, катта дарё. амударёни юнон ва римликлар окус ёки оксос, араблар жайҳун, ерли халқлар дастлаб укус, вахш сўнгра омул деб атаганлар (327-бет). шундан кейин амударёнинг қаердан бошланиши, узунлиги, ҳавзаси ҳақида тўлиқ маълумот берилган. лингвистик луғатлар бир тилли ёки икки тилли луғатларга бўлинади. бир тилли луғатларда бирор муайян тилнинг сўз бойлиги акс эттирилади. ўзбек тилининг қуйидаги лингвистик луғатлари мавжуд: 1. ўзбек тилининг имло луғати. бу луғат 60000 дан ортиқ сўз ва сўз шаклларидан иборат бўлиб, унда сўзларнинг тўғри ёзилиши берилган. 2. ўзбек тилининг изоҳли …

амматик шакллари жиҳатидан маълум меъёрга келтирилган кўринишидир. шунга кўра адабий тил сўз санъаткорлари томонидан ишланган тил ҳисобланади. адабий тилни маълум меъёрга келтирувчи сўз санъаткорлари: ёзувчилар ва олимлардир. адабий тилни вужудга келтиришдан мақсад умумхалқ оммавий алоқа воситасини яратишдир. адабий тилни икки шакли: ёзма ва оғзаки шакли мавжуд. ёзма адабий тил-китобий тил бўлиб, адабий тилнинг асосий шакли ҳисобланади. ёзма адабий тил учун хос бўлган меъёр-орфография ва пунктуация (тиниш белгилар). оғзаки адабий тил учун меъёр-талаффуздир. адабий тилнинг маълум соҳаларда қўлланиладиган кўриниши адабий тил услублари дейилади. тилнинг маълум нутқ шаклларида қўлланилиши асосида нутқ услублари вужудга келади. нутқ услубларини ўрганадиган соҳа услубиятдир. услубият қуйидагиларни ўрганади. 1. тил ҳодисаларининг мақсадга мос қўлланилиши. 2. ёзма ва оғзаки нутқнинг хусусиятларини. 3. бадиий асар ҳамда ёзувчилар тили ва услубини. ўзбек тилининг нутқ услублари 5 та: сўзлашув услуби, илмий услуб, расмий-идоравий услуб, оммабоп (публицистик) услуб, бадиий услуб. сўзлашув услуби-оғзаки нутқ услуби, қолган услублар-ёзма нутқ услубларидир. сўзлашув услуби. сўзлашув услуби вазиятга …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "тилнинг лугавий бирликлари"

1403013437_43233.doc www.arxiv.uz тилнинг луғавий бирликлари режа: 1. иборалар 2. тасвирий ифода 3. лексикологияга хос атамалар; 4. лексикография 5. адабий тил ва услубият тилнинг луғавий бирликлари турли-туман хусусиятларга эга бўлиб, муайян хусусиятларига кўра турлича тасниф қилинади. нутқда кўп ёки кам қўлланилишига кўра сўзлар икки хил: фаол ва нофаол. кундалик турмушда доимий қўлланиладиган сўзлар фаол сўзлар дейилади. масалан, бор, кел, юр, тур, мен, сен, ким, нима, қанча, қандай, одам, дарахт ва б. бундай сўзлар нутқнинг ҳамма турида, шунингдек барча тоифадаги кишилар нутқида қўлланилади. шунинг учун бу сўзлар қўлланиш доираси чегараланмаган ёки умумистеъмол сўзлари ҳам деб юритилади. кундалик турмушда кам ишлатиладиган ёки нутқнинг бирор тури учун хос бўлган сўзлар нофаол сўзлар де...

Формат DOC, 79,0 КБ. Чтобы скачать "тилнинг лугавий бирликлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: тилнинг лугавий бирликлари DOC Бесплатная загрузка Telegram