олам ичра олам бўлмоқ

DOCX 23,9 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1497257559_68490.docx олам ичра олам бўлмоқ ҳар бир адабиётнинг бош хусусияти миллийлигидир. шунинг учун ҳам миллим адабиёт деймиз. дунёда эса минглаб миллатлар, элатлар бор. бирини иккинчиси билан адаштирмайсиз. чумки бири иккинчисидан нимаси биландир фарқ қилади. мана шу «нимаси» бўлмаган, ўзли-ги йўқ миллат узоқ яшай олмайди, бошқасига сингиб кетади. ўз асарларини туркийда битар экан, навоий буюк бир миллатпарвар сифатида намоён бўлди ва миллийлик ҳар бир адабиётнинг шаклу шамойилигина эмас, мазмун-мо-ҳиятини ҳам ташкил қилишини намойиш этди. буюк шоир шарқ маънавиятининг тамал тошларидан бўлиб келган хамсачиликнинг асрий анъаналарини туркий заминга кўчиради. ўзбекнинг урф-удумидан феъл-сажиясигача, кундалик турмуш ташвишларидан тил-нутқигача шеъри-ятга олиб кириб, кенг ўрин беради. бироқ xvi асрдан бошланган таназзул ва бўҳронлар адабиёт оламида ҳам ўз асоратларини қолдирди. адабиёт ҳам турк дунёсидек бўлиниб, майдаланиб, бири иккинчисидан беҳабар қолиб, ўз қобиғига ўралиб борди. навоий «черик чекмай, хитодин хуросон»гача «тахти фармон»и-га олган ерларда янги-янги сиёсий давлатлар қарор топ-ди. руснинг xvi асрда қозон, астраханни забт этиш билан бошланган …

узоқ-лашиб кириб келди. xx аср эса, тамом янги шарт-шароитни майдонга келтирди. илм-фан кашфиётлари тараққиётни кескин тезлаштириб юборди. дунёнинг бир чети деган тушунчалар қолмади. дунё беш қўлдай аён бўлиб борди. мамла-катларнинг борди-келдиси ва олди-сотдиси; ўзаро теран ва маҳкам боғланиши кундан-кунга кучайиб, дунё улкан коргоҳ сифатида яхлит вужудга айланди. унинг иштирок-чиларини аниқлаш, ҳар бирининг жаҳоний жараендаги ўрни ва мавқеини, имконият ва хусусиятларини белги-лашга эҳтиёж пайдо бўлди. у ҳол миллийликни яна ол-динги қаторга чиқариб қўйди. xx аср бошидаги жадид адабиётининг бош мавзуи -миллат, унинг тарихи ва тақдири масаласидир. шунчаки таъриф-тавсифи эмас. уни дил-дилдан англамоқ, ҳис этмоқ, у билан баробар яшамокдир. тил ва адабиёт мил-латнинг ўлмас руҳидир, ҳаёти ойнасидир, тарбияловчи-сидир. у аждодлар турмуш тарзини, ахлоқ-фалсафасини, бор яхши-ёмон томонларини авлодларга етказади, наеллар-ни миллатнинг қадимдан яшаб келаётган анъаналари ру-ҳида тарбия қилиб, аерлар силсиласини бир-бирига улаб боради. беҳбудийдан фитрату чўлпонгача, авлонийдан қодирийгача адабиётнинг мақсад ва мазмуни шундай тал-қин қилинди ва шундай ёндашув собит ва устувор келди. бу …

гани-дек, бир томондан дидини, завқини, иморатсозлигини маҳаллий халққа мослади, шу билан уларнинг меҳрини қозонишга уринди. иккинчи томондан, ерли кишилар-нинг эътиборли вакилларини ўз томонларига оғдириб олиб, рус аслзодалари даврасига олиб кирди, киборлар даврасига хос европача санъат ва маданиятни кўрсатди. улар тилидан кўрганларини тарғиб-ташвиқ эттирди. ай-римларини русиянинг марказий шаҳарларига юбориб, улар номидан ҳайрат тўла саргузаштномалар, саёҳатномалар эълон қилдирди. айни пайтда ота-боболаримиз ҳаётига, урф-удумлар, анъаналарга бошқача қараш шакллантира бошланди. бунда тараққиётда олдинлаб кетган русия ўрнак қилиб олинди ва бири иккинчисига зид қўйилди. фурқат-дай шоиримиз ҳайрат ва ҳаяжон билан «замон ўлди ўру-сия замони» деб езди, «хону беклар»имизнинг ҳаммасини бир сафга териб, «эсиз» дея ҳаётига таассуф билдирди. ниҳоят, расмий йўл билан ғайрирус мусулмонлари мао-рифининг бош принципларини белгилаб берди, булар «руслаштириш» ва «исломни бузиш» эканлигини очиқ эътироф этди. муҳожирларга, айниқса, уларнинг болала-рига алоҳида имтиёз ва эркинликлар берилди. натижада, уларнинг тарбия ва интеллектуал даражаси билан ерли аҳолининг ақлий, жисмоний камолоти орасидаги фарқ кескин кучайиб борди. булар ҳаммаси …

янги узбек насрининг, фитрат янги узбек драмачилиги ва адабиётшунослиги илмининг энг гўзал намуналарини яратдилар. ва ҳакли суратда xx аср туркий адабиётнинг байроқцорлари бўлиб тарихга кир-дилар. уларнинг асарларидаги асосий руҳ, етакчи ғоя мил-лийлик эди. миллий истиқлолдан миллий тафаккурга, миллий ғоядан миллий ифодагача бўлган масалалар эди. виз киммиз? инсоният тарихидаги ўрнимиз ва қадри-миз қандай? асрлар силсиласида нималарни ортгирдйк, нималарни йўқотдик? ота-боболаримиз кимлар, улардан била нима қолди ва биздан авлодларга нима қолади? ватам нима, миллат нима? истиқлол нима? қаёқдан келиб, қаёққа кетяпмиз? бу хил юзлаб саволлар жавобини ку-тарди. адабиёт ўз воситалари билан шуларга жавоб бер-ди. ва у бу жавобни тўғри бергани учун ҳам халқнинг қалбидан мустаҳкам ўрин олди. «ўткан кунлар»нинг қўлдан-қўлга ўтиб ўқилиши, чўлпон шеърларининг эски авлод қалбида муҳрланиб қолгани, аллома фитрат ҳақидаги зарбулмасал ҳикоятларнинг пайдо бўлиш сабаби шундан. шўролар ҳокимиятни мустаҳкамлаб, ягона социалистик ғоя ҳукмронлигини ўрнатгач, адабиётнинг жон томири — миллийликка ҳужум бошланди. «шаклан миллий, мазму-нан социалистик» деган сталинча кўрсатманинг ўзи диалектика …

лар ҳали-ҳануз гапириб юрадилар. миллат ва унинг шу йиллардагч қадриятлари, миллий адабиёт ва унинг мазмун-моҳияти ҳақида бу латифанамо воқеа яхши тасав-вур беради: узбек тили ва адабиётидан оғзаки имтиҳонлар кетяпти. домла сўрайди: · шоирлардан кимларни биласиз? бола ўйлаб ўтирмай жавоб беради: · горький! домланинг эсига «узбек совет адабиёти» дарслиги ту-шади. абитуриентни издан чиқариб юбормаслик мақса-дида, ўзини эшитмасликка солиб, яна ўша саволни қай-таради. — пушкин, дейди абитуриент ва бироз ўйлаб олиб, санай бошлайди: — луначарский, жуковский, ассакенский... абитуриент луначарский массивида яшарди. марказга тез-тез тушиб турарди. бекатларнинг номи яхши эсида. фақат «ассакенский»нинг «асака» эканини билмасди. гоҳо катта авлодга мансуб айрим эътиборли олимла-римиз ўтган 70 йил ҳақида гапириладиган қаттиқроқ гап-ни оғир оладилар, нохуш қабул қиладилар. ахир, ундай бўдди-ку! бундай бўлди-ку! ундай ютуқларни қўлга ки-ритдик-ку! бундай ютуқларни қўлга киритдик-ку! илм-фанимиз ундай ривожланди, саноатимиз бундай ривож-ланди. жуда қизишиб кетганларида «...одам бўддик, академик бўддик...!» гача борадилар. мен буларда еяётган ҳар бир бўлак нони, кўраётган ҳар бир куни …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "олам ичра олам бўлмоқ"

1497257559_68490.docx олам ичра олам бўлмоқ ҳар бир адабиётнинг бош хусусияти миллийлигидир. шунинг учун ҳам миллим адабиёт деймиз. дунёда эса минглаб миллатлар, элатлар бор. бирини иккинчиси билан адаштирмайсиз. чумки бири иккинчисидан нимаси биландир фарқ қилади. мана шу «нимаси» бўлмаган, ўзли-ги йўқ миллат узоқ яшай олмайди, бошқасига сингиб кетади. ўз асарларини туркийда битар экан, навоий буюк бир миллатпарвар сифатида намоён бўлди ва миллийлик ҳар бир адабиётнинг шаклу шамойилигина эмас, мазмун-мо-ҳиятини ҳам ташкил қилишини намойиш этди. буюк шоир шарқ маънавиятининг тамал тошларидан бўлиб келган хамсачиликнинг асрий анъаналарини туркий заминга кўчиради. ўзбекнинг урф-удумидан феъл-сажиясигача, кундалик турмуш ташвишларидан тил-нутқигача шеъри-ятга олиб кириб, кенг ўрин беради. бир...

Формат DOCX, 23,9 КБ. Чтобы скачать "олам ичра олам бўлмоқ", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: олам ичра олам бўлмоқ DOCX Бесплатная загрузка Telegram