матн компонентларининг поғонали муносабати ҳақида

DOC 55,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1452186020_63302.doc матн компонентларининг поғонали муносабати ҳақида таянч сўз ва иборалар: матн компонентлари, якка сўз ва матн, сўз бирикмаси ва матн, гап ва матн, матнда поғонали муносабат, мураккаб синтактик қурилма ва матн, абзац ва матн. ҳозирги кунга келиб матн лингвистикаси тилшуносликнинг алоҳида соҳаси сифатида шаклланди, бу соҳада янгидан-янги умумлашмалар қилинмоқда. бу соҳанинг шаклланиши ва ривожида таниқли олим, проф. б.турсуновнинг алоҳида ҳиссаси бор эди. худди шу олим ташаббуси билан самарқанд шаҳрида матн таҳлилига бағишланган бир неча марта халқаро ва республика илмий анжуманлари ўтказилган. шулардан 1998 ва 2000 йилларда уюштирилган илмий анжуманлар ўз кўлами жиҳатдан матн лингвистикаси тараққиётида алоҳида аҳамият касб этади1. бу анжуманларнинг бирида проф.б.турсунов иловали қурилмаларни матннинг синтактик-стилистик категорияси сифатида ўрганиш ҳамда уларнинг матндаги поғонали муносабати ҳақида муҳим фикр-мулоҳазаларни билдирган эди2. аввало шуни айтиш керакки, матн бир сўздан, сўз бирикмасидан, ва бир гапдан ҳам иборат бўлиши мумкин. бундай матнларнинг биринчиси бир компонентли бўлади. бунга махсус қўлланишли сўзлар мисол бўла олади. масалан: …

нинг дафтари - бадиий асарларнинг номлари. гап орқали ифодаланган матн компонентлари вазифасида ҳам сўзлар қатнашади: сени ватан кутади. ўзбекистон – мустақиллик диёри кабилар. лекин матн тилшунослиги муаммоларини бир сўзли, бирикма ёки бирор содда гап билан ифодаланган матнлар асосида ўрганиш, унчалик мақсадга мувофиқ эмас. чунки бундай матнларга таяниб тил системаси бирликларининг нутққа кўчирилишига оид масалалар тавсифини мукаммал ҳолатда амалга ошириб бўлмайди. бундан ташқари, кичик матнлардан микро- ва макросистема ҳақида, матн компонентларининг семантик ва синтактик боғланиши хусусида ҳам тўлиқ маълумот ололмаймиз. шунинг учун матн тилшунослиги масалаларини катта матнлар, ҳеч бўлмаганда, матн мақомидаги мураккаб синтактик қурилмалар асосида ўрганиш мақсадга мувофиқдир. м.абдупаттоев бундай синтактик қурилмаларни суперсинтактик бирлик (ссб)лар термини билан номлаган эди3. проф.ё.тожиев тўғри таъкидлаганидек, “нутқ албатта, сўз-гап, гап, қўшма гап кўринишлари, ундан юқорироқ, мураккаброқ бўлган, масалан, абзац, период, суперсинтактик бутунлик, мураккаб синтактик бутунлик, фраза ёки жумла, оят каби нутқ бирликларидан ташкил топганлиги ҳам ҳаммага маълум. фақат, шуни айтиш керакки, ҳозирги тилшуносликда суперсинтактик бутунлик …

ар”, “уфқ бўсағасида”, “келинлар қўзғолони”, “авлодлар довони”, “чотқол йўлбарси” сингари сўз бирикмаси орқали ифодаланган матнларни икки компонентли деб атаймиз. матн компоненти сўз бирикмаси тарзида келиши ҳам мумкин. лекин сўз бирикмасини бирор жиддий зарурат туғилгандагина матн компоненти тарзида ўрганилади. одатда катта матнлар бир нечта гапдан ташкил топган бўлади. шунинг учун гап матннинг асосий компоненти саналади: айвонда китоб ўқиб ўлтирган гавҳаршод бегим гоҳо саҳифалардан кўзини олиб, ўша тоғлар атрофида ўралашадиган булутларга ўйчан тикилади. баланд тоғ тизмаси устидан ошиб ўтолмайдиган оғир қора булутлар чўққилар бошига шамол бўрони келтириши, дўл ёғдириши бегимнинг қўлидаги яздий “зафарнома”сининг таҳликали воқеаларига ўхшаб кетади (п.қодиров. она лочин видоси). берилган матн икки компонентли бўлиб, бу компонентлар кетма-кет келмоқда. агар мазкур матн компонентларининг ички қурилишини таҳлил этиш лозим бўлса, ҳар бир гапни алоҳида ўрганиш ва уларнинг нечта сўздан ташкил топаётганлигига эътибор берилади: матннинг биринчи компоненти ўн олти сўзнинг, иккинчиси эса ўттиз сўзнинг ўзаро муносабатидан ташкил топмоқда. айтиш лозимки, матн таркибига кирган …

. кучи, ғайрати танига сиғмайдиган бу йигит кўча эшиги олдида ўтириб, атайин кучини кўрсатиб қўйиш учун эшак қўшилган араванинг орқасидан тортиб юргизмай қўяр, қопдаги буғдойми, унми, нима бўлса тиши билан кўтариб ирғитарди (саид аҳмад. уфқ). келтирилган мисолларнинг биринчисида компонентлари тенг боғланишли, иккинчисида эса компонентлари муносабатлари эргаш боғланишга асосланган мураккаб синтактик қурилмаларни кўрамиз. матн компонентлари вазифасида абзац ҳам келади. абзац, албатта, том маънода матн саналади. бироқ у катта матн таркибида унинг компоненти ҳисобланади, чунки матн таркибидаги фикр тугаллиги бир неча абзац сатҳида берилади. абзац матн таркибида, хусусан, семантик жиҳатдан муҳим мавқега эгадир. буни матнда ифодаланаётган умумий хабарнинг қисмларга бўлиб берилишида янада аниқроқ кўриш мумкин. чунки ҳар бир абзац матннинг маълум бир мазмуний парчасини тақозо этади: низомжон бирдан лоҳас бўлиб яна ёстиққа бош қўйди. бадани гўё куйиб кетгандек бўлди. бу одамларга ортиқча ташвиш бўлди-ку, энди кўрмагани шу қолдими? кўзи илиниб уйқуга кетди. жаннат хола унинг устига икромжоннинг тўнини ёпиб ёстиғини тузатди. низомжон …

уви жиҳатидан поғонали муносабатни тақозо этади5. қуйида ана шу масала тавсифига қисқача тўхтаб ўтамиз. матн бир сўз билан ифодаланган бўлса, унда тил бирликларининг поғонали муносабати фонема, морфема ва сўзлар мисолида кузатилади6. масалан, китобхонларга сўзи билан ифодаланган матн компонентларининг поғонали муносабатига эътибор берайлик. бунда 13 фонема ишлатилган бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзларига тегишли морфема таркибида фаоллашмоқда: китоб +хон+лар+га. мазкур морфемалар эса сўзнинг таркибий қисмлари сифатида синтагматик қатор сатҳида фаоллашмоқда. матн сўз бирикмаси билан ифодаланган бўлганда ҳам поғонали муносабат юқорида эслатиб ўтилган морфемалар мисолида бўлади, зотан, сўз бирикмаси номинатив бирликни тақозо этади. агар сўз бирикмасини гапнинг сатҳида ўрганадиган бўлсак, поғонали муносабат сўз бирикмаси ва гап категориялари ўртасида вужудга келади: мактабимиз боғи чиройли (мактабимиз боғи, боғ чиройли). бироқ бундай вазиятда сўз бирикмаси матн мақомида бўлмайди. матн гап билан ифодаланган бўлса, поғонали муносабат сўз ва гап доирасида вужудга келади: ўзбекистон – келажаги буюк давлат. айни пайтда қўлланилаётган ҳар бир сўз гап таркибида синтактик ва …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "матн компонентларининг поғонали муносабати ҳақида"

1452186020_63302.doc матн компонентларининг поғонали муносабати ҳақида таянч сўз ва иборалар: матн компонентлари, якка сўз ва матн, сўз бирикмаси ва матн, гап ва матн, матнда поғонали муносабат, мураккаб синтактик қурилма ва матн, абзац ва матн. ҳозирги кунга келиб матн лингвистикаси тилшуносликнинг алоҳида соҳаси сифатида шаклланди, бу соҳада янгидан-янги умумлашмалар қилинмоқда. бу соҳанинг шаклланиши ва ривожида таниқли олим, проф. б.турсуновнинг алоҳида ҳиссаси бор эди. худди шу олим ташаббуси билан самарқанд шаҳрида матн таҳлилига бағишланган бир неча марта халқаро ва республика илмий анжуманлари ўтказилган. шулардан 1998 ва 2000 йилларда уюштирилган илмий анжуманлар ўз кўлами жиҳатдан матн лингвистикаси тараққиётида алоҳида аҳамият касб этади1. бу анжуманларнинг бирида проф.б.турсуно...

Формат DOC, 55,5 КБ. Чтобы скачать "матн компонентларининг поғонали муносабати ҳақида", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: матн компонентларининг поғонали… DOC Бесплатная загрузка Telegram