суз бирикмаси синтактик бирлик сифатида. суз бирикмаси таснифи

DOC 81,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403252853_43936.doc сўз бирикмаси синтактик бирлик сифатида сўз бирикмаси синтактик бирлик сифатида. сўз бирикмаси таснифи режа: 1. бирикма ва сўз бирикмаси. 2. сўз бирикмасининг сўз, қўшма сўз ва гапдан фарқи. з. сўз бирикмасига тасниф. биз синтаксиснинг ўрганиш проблемаларидан бири сўз бирикмаси эканлигини таъкидлаган эдик. бироқ бу ўринда сўзларнинг бирикуви ва бирикма ибораларини кенг маънода қўлланилишини ҳам назардан четда калдирмаслигимиз даркор. ҳар қандай сузнинг лексик ва грамматик алоқага киришувидан бирикма ҳосил бўлади. масалан: ёз охирида самарқандда кечалари салқин, кундузлари иссиқ бўлади: туш пайтида шабада топологияғдан салқин ва рохатбахш ҳаво келтирмайди (ойбек) гапида ёз охири; самарқандда салқин бўлади; кечалари салқин бўлади; кундузлари иссиқ бўлади; иссиқ бўлади; туш пайти; туш пайтида келтирмайди; салқин ва рохатбахш; рохатбахш; салқин ҳаво; ҳаво келтирмайди; шабада келтирмайди каби бирикмалар мавжуд. бироқ бу бирикмаларнинг ҳаммаси ҳам бир хил қимматга эга эмас. жумладан, иссиқ бўлади; туш пайти; бирикмаларида бир мустақил ва бир мустақил-бўлмаган сўз бирикиб бир сўроқка жавоб бўлиб келган. шунингдек, …

асосида бир грамматик бутунлик, семантик яҳлитлик ҳосил қилиши билан характерланади. агар бирикма таркибида ёрдамчи сўз бўлса у ўз олдидаги мустақил сўз билан биргаликда бир компонент саналади. масалан, ашулани завқ билан куйламоқ, а)ашулани куйламоқ; б)завқ билан куйламоқ сўз бирикмаси комплексидаги бир сўз ҳоким, бошқаси тобе бўлади. бу ҳоким-тобелик ҳолати ўша қўшилишдаги қатнашган грамматик формалар ёки маънодан англашиниб туради: фильмни кўрмоқ, оппоқ қор.ўзбек тилидаги сўз бирикмаси компонентларининг нейтрал ҳолати тобе сўзнинг олдин, ҳоким сўзнинг кейин келиши билан белгиланади. тобе сўз шакли ҳоким сўз талаби билан ўзгариши мумкин; уйга бордим, уйдан бордим. демак, сўзнинг ҳар хил шаклларга кириши унинг бошқа сўзлар билан бўлган муносабатига, бу муносабатнинг лексик-грамматик хусусиятларига боғлик бўлади. нутқдаги ҳар қандай грамматик ва семантик "бутунлай - синтактик конструкция сўз бирикмаси булавермайди. бу ўринда сўз бирикмасининг сўз, қўшма сўз ёки гапдан фарқли жиҳатларини ҳам санаб ўтмай иложимиз йўқ. биринчидан, суз -лексема сифатида тил бирлиги бўлса, сўз бирикмаси нутқ бирлиги ҳисобланади. чунки сўзда …

. қўшма сўз ўзи нима? "қўшма сўз" деганда бирдан ортиқ ўзак негизларнинг бирикувидан ташкил топиб, бир лексик маънони ифодалайдиган сўзлар тушунилиши мақсадга мувофиқ булар эди"-дейди а.ҳожиев. шунинг учун уни сўз бирикмасидан фарқ қиладиган белгилари доирасида қуйидагиларни кўрсатиш ўринли: 1. сўз бирикмалари алоҳида-алохида шаклланган бўлиб, тобеланувчи ва тобелаштирувчи кисмларга бўлинадиган бутунликдир. қўшма сўз эса алоҳида шаклланмаган бир бутунлик ва содда сўз сингари тил сатҳи бирлиги бўла олади.2. сўз бирикмалари таркибида бир бутунлик бўлса ҳам, компонентлар ўз лексик маъносини тўлиқ сақлайди. қўшма сўз компонентлари ўз луғавий маъноларини тўла сақлаганларидан қатъий назар бутунича бир тушунчага боғланган бўлади. з. сўз бирикмасида ҳар бири ўз урғусига эга бўлса, қўшма сўзда сўз каби ягона сўз урғуси бўлади.4. сўз бирикмалари орасига грамматик воситани ёки сузни киритиш мумкин, аммо қўшма сўзлар орасига ҳеч қандай воситани киритиб бўлмайди. восита киритилиши уни сўз бирикмасига айланиши учун сабаб бўлиши мумкин: иш юритувчи - ишни юритувчи, камонсоз-камонни сояловчи, очилган дастурхон - очилдастурхон …

нг тарқалган назарияси бўлиб, сўзларнинг тобе алоқаси ҳам иккита катта гурухга булинади: 1. предикатив алоқа (эга-кесим алоқаси).2. нопредикатив алоқа (иккинчи дар.булак ва ҳоким бўлак алоқаси).предикатив алоқа гапни, нопредикатив алоқа эса сўз бирикмасини ташкил қилади. сўз бирикмасида кенгаювчи ҳоким бўлак талаби билан кенгайтирувчи бўлак муайян грамматик шаклда келади. шунинг учун сўз бирикмаси учун фақат тобе қисмнинг қандай грамматик шаклда келаётгани аҳамиятли бўлади. бу эса сўз бирикмаси сўз шаклининг сўз билан боғланишидан ҳосил бўлишини кўрсатади. сўз шаклининг сўз билан боғланиши ўзига хос оҳангга ҳам эга бўлади. яъни боғланиш оҳанги давомийликни, ёки тугалликни ифода этиши мумкин. масалан: бу автобус... бу-автобус, сўз бирикмаси гап таркибидаги бирикмалар занжирининг бир халқаси бўлганлигидан у маъно ва оҳанг тугаллигига эга бўлмайди. шунинг учун уни очиқ қурилма сифатида талқин этиш мумкин. гап билан сўз бирикмаси ўртасида тенглик аломати бўлиши мумкин эмас. сабаби гапда сўзлар миқдори тенг бўлишн мумкин бироқ, предикативлик мазмуни акс этмаган бирикмалар гап бўла олмайди. гапнинг эса …

ўлаги вазифасини ўтайди. шундай қилиб, сўз бирикмаси сўз ва гап оралиғидаги ҳодисадир, бир томондан, сўз бирикмаси тилнинг номинатив воситаларидандир, убир бутун, лекик кенгайтирилган номни юзага келтиради. аммо синтактик ҳодиса сифатида сўз бирикмаси гап учун потенциал материал вазифасини ўтайди. у фақат гап орқали унинг составида коммуникатив воситалар сирасига киради.сўзларнинг ҳар қандай нопредикатиб боғланнши сўз бирикмаси бўла олмайди. биз бу ҳақда олдин ҳам тўхталган эдик.лигини намойиш қилиш учун яратилади.сўзларнинг тобе алоқасида эса тобе вазиятдаги сўз биргина маъноси билан ҳоким сўзга боғланади. демак сўзларнинг нутқ жараёнида ўзаро бирикуви тобе вазиятдаги сўзни қайси маънода қўлланаётганлигига ойдинлик киритади: мас.: деразанинг кўзи, узукнинг кўзи, булоқнинг кўзи ва ҳ.зо. сўз бирикмаси ўзининг маълум грамматик шакли ва грамматик маъносига эга. ҳоким сўзнинг шакллар тизими шу сўз бирикмасининг парадигмасини ҳосил қилади. сўз бирикмаси парадигма аъзоларининг ҳоким сўзи қайси сўз туркумидан бўлишига қараб хилма-хилдир, биз буни умумлашма тарзда-сўз бирикмаларининг классификацияси асосида кўриб чиқишимиз мақсадга мувофиқдир. яъни сўз бирикмалари биринчидан, ҳоким …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "суз бирикмаси синтактик бирлик сифатида. суз бирикмаси таснифи"

1403252853_43936.doc сўз бирикмаси синтактик бирлик сифатида сўз бирикмаси синтактик бирлик сифатида. сўз бирикмаси таснифи режа: 1. бирикма ва сўз бирикмаси. 2. сўз бирикмасининг сўз, қўшма сўз ва гапдан фарқи. з. сўз бирикмасига тасниф. биз синтаксиснинг ўрганиш проблемаларидан бири сўз бирикмаси эканлигини таъкидлаган эдик. бироқ бу ўринда сўзларнинг бирикуви ва бирикма ибораларини кенг маънода қўлланилишини ҳам назардан четда калдирмаслигимиз даркор. ҳар қандай сузнинг лексик ва грамматик алоқага киришувидан бирикма ҳосил бўлади. масалан: ёз охирида самарқандда кечалари салқин, кундузлари иссиқ бўлади: туш пайтида шабада топологияғдан салқин ва рохатбахш ҳаво келтирмайди (ойбек) гапида ёз охири; самарқандда салқин бўлади; кечалари салқин бўлади; кундузлари иссиқ бўлади; иссиқ бўлади; т...

Формат DOC, 81,5 КБ. Чтобы скачать "суз бирикмаси синтактик бирлик сифатида. суз бирикмаси таснифи", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: суз бирикмаси синтактик бирлик … DOC Бесплатная загрузка Telegram