тилшуносликда формал-функционал ёналиш ва содда қурилиш

DOCX 46 pages 154.3 KB Free download

46 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 154.3 KB

File type DOCX

Pages 46

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 46

ўзбекистон респукпикаси фанлар акадв:мияси алишер навоий номидаги тил ва адабиёт йнститути кўлёзма ҳуцуцида қурбонова муҳаббат матяқубовна удк 809.437.5-1. ўзбек тилшунослигида формал-функционал йўналиш ва содда гап қурилишининг талқини 10.02.02 - миллий тиллар (ўзбек тили) филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати тошкент - 2001 тадқиқот ўзбекистон миллий университети ва бухоро давлат упиверситсти ўзбек тилшунослиги кафедраларида бажарилган илмий маслаҳатчи - филология фанлари доктори, профессор р.р. сайфуллаева расмий оппонентлар - филология фанлари доктори, профессор а. нурмонов · филология фанлари доктори, профессор н. турниёзов · филология фанлари доктори о. бозоров етакчи илмий муассаса - алишер навоий номидаги самарқанд давлат университети ҳимоя 2001 йил ойининг куни соат ' да ўзбе- кистон республикаси фанлар академияси алишер навоий номидаги тил ва адабиёт институти ҳузуридаги дк 015.31.01 рақамли докторлик илмий даражасини олиш учун диссертациялар ҳимояси бўйича бирлашган ихти- сослаштирилган кенгаш йигалишида ўтказилади. манзил: 700170, тошкент шаҳри, и. мўминов кўчаси, 9-уй. диссертация билан ўзбекистон республикаси …

2 / 46

а, а.кононов, ф.камолов, з.маъруфов, р.сайфуллаев, у.турсунов, ф.убаева, с.усмонов, э.фозилов ш.шоабдураҳмонов, ш.шукуров, а.ғуломов ва уларнинг юзлаб шогирд- лари ва издошлари тадқиқотларвда юқори чўққиларга кўтарилиши ва ўзининг мантиқий ниҳоясига етиши билан боғликдир. шу боис 60-70- йилларда тилшунослигимизда янгича таҳлил ва тадқиқ усулларига қизикиш авж олди. системавий таҳлил усулларининг илк тушунчаларини олиб кириш ва уларнинг оммалашишига а.абдуазизов, ш.раҳматуллаев, р.юнусов, и.қўчқортоев кабилар ўз муносиб ҳиссаларини қўшдилар. систем-структур тилшуносликнинг турли мактаб ва йўналишлари тахдил усулларида тилимиз қурилишини тадқиқ этиш оммалаша борди. ўзбек тилининг систем тахдили а.бердиалиев, о.бозоров, н.маҳмудов, ҳ.неъматов, а.нурмонов, р.расулов, р.сайфуллаева каби тилшунослар- нинг ҳамда уларнинг шогирдларининг ишларида кўзга ташланади. бу хил тадқиқотлар ичида с. иванов бошлаб берган формад-фунқцирнал тахдил усули кейинги йилларда алоҳида бир йўналиш. сифатида шакпланди. формал-функционал таҳлил усуллари тилимизнинг фонетик, лек- сик, морфологик, синтактик ва ҳатто стилистик сатхдари тавсифвда кенг қўлланила бошлаши фанимизда тилни формал-функционал тадқиқ этиш- нинг таянч тушунчаларини, методологик асосларини, лингвистик т а ҳ л и л омилларини умумлаштиришга …

3 / 46

н қатор муаммоларни ўртага қўймоқда. диссертация ишимиз тадқиқ мавзусининг долзарблиги, замонавий- лиги қамда фанимизнинг бугунш тараққиёт эҳтиёжлари билан узвий боғлиқлига мана шу омиллар ва юқорида санаб ўтилган заруратларни қондиришга ва бўшлиқни тўлдиришга қаратилганлиги билан белгиланади. ишда тадқиқ манбаи сифатида ҳозирга ўзбек адабий-бадиий, ёзма ва оғзаки нутқида қўлланилган ва қўлланилаётган йиғиқ, ёйиқ ва мурак- каблашган содда гаплар олинган. фактик материал ж.абдуллахонов, с. айний, э.воҳидов, т.малик, т.мурод, а.орипов, чўлпон, а.қаҳҳор, а.қодирий, п.қодиров, ғ.ғулом, ҳамза, ў.ҳошимов каби ёзувчиларнинг бадиий асарларидан, содда гап қурилиши ва гап бўлакларининг ифодала- ниш хусусиятларига бағишланган ўзбек тилшуносларининг илмий ишла- рида келтирилган иллюстратив материаллардан олинди. тадқиқотнинг мақсад ва вазифалари. мавзунинг тадқиқ даражаси ва долзарблигидан келиб чиққан ҳолда тадқиқотимиз олдига ўзбек тил- шунослигада тил тизимининг формал-функционал тадқиқ усулларини, омилларини, унинг таянч тушунчаларини аниқлаш, бу соҳадаги ишларни умумлаштириш, бу тадқиқ усулининг ўзбек фанида яхлит таълимот дара- жасига кўтарилганлигини кўрсатиш ва мана шу таълимот нуқтаи назари- дан ўзбек тилида содда гап қурилишининг …

4 / 46

ни кўрсатиш; ўзбек тили қурилишининг формал-функционал талқини йўналишидаги ишларни умумлаштириш ва бу соҳадаги айрим муаммо- ларни, хусусан, синтаксис соҳасидаги масалаларии белгилаш; · синтаксиснинг формал-функционал таҳлилида асосий тушунча бўлган лсқ табиатини аниқлаш ва фанимизда бу масала алоҳида кўриб ўтилмаганлиги сабабли, лсқни аниклаш усуллари, таркибий қисмлари, шаклий ҳамда мазмуний томонлари, нуткда воқеланиш хусусиятлари ка- би назарий ва амалий масалаларни шарҳлаш; · ўзбек тилида содда гапнинг максимал лсқи таркибий қисмларининг_сўз кенгайтирувчилари ва гап кенгайти£увчиларига муно- сабатини аниқлаш, гап лсқида уларнинг ўзаро муносабатларини очиш; · гап лсқининг нутқий воқеланишидаги умумий қонуниятларни аниқлаш ва уларнинг муайян нутқий воқеланишини кўрсатиш; - содца гапда лисоний гап бўлакларининг иерархиясини белгилаш. тадқиқотнинг методологик асоси ва тадқиқ усуллари. борлиқ ва унинг таркибий қисми бўлган тилни зиддиятли бутунлик сифатида ўрганишда исломий тасаввуфнинг зот ва тажалли, кулл ва жузв[footnoteref:1] муноса- батлари, бу тушунчалар билан тарихан ва онтологик боғлиқ бўлган диа- лектиканинг субстанция ~ рефлексия, умумийлик ~ хусусийлик, моҳият~ҳодиса, имконият~воқелик, сабаб-оқибат, бутун~бўлак катего- …

5 / 46

циялаш, қолиплаштириш усулларидан фойдаланилди. 'гадқиқотнинг илмий янгилиги. ўзбек тилшунослигида формал- функционал таҳлилнинг шаклланиши, ривожланиши ва ўзбек тилида содда гап тизимини ушбу таҳлил усулида ўрганиш асосида қуйидагиларга эришилди: · ўзбек тилшунослигида формал-функционал тадқиқ усули структу- рал тилшуносликнинг функционал лингвистика (прага структурализми) йўналишининг асосий тушунча ва таҳлил усулларини муайяи диалектик мазмун билан тўлдириш ва тадқиқ манбаини ўрганишда диалектик шо- сеологак принциплардан онглилик ва изчиллик билан фойдаланиш асо- сида шакллангани кўрсатилди; · формал-функционал ёндашиш ўзбек тили қурилишини тавсиф- лаш жараёнида зотийлик (субстанциаллик), зиддиятлилик, оралиқ учин- чилик, поғонавийлик, марказ i қуршовлилик тамойилларини яхлитлиқца, изчиллик билан қўллаш натижасида шакллангани очиб берилди; формал-функционал таҳлил усуллари тилнинг фоне- тик/фонологик, лексик, фамматик сатҳ бирликлари ва микросистемала- рини ўрганишнинг янги қирраларини очишга, лисоний ҳодисаларнинг туб моҳиятига янада чуқурроқ кириб боришга имконият бериши аниқланди; · ўзбек тили синтаксисининг формад-функционал таҳлилида асосий бирлик сифатида лсқга таяниш лозимлиги асосланилди; · лсқлар нутқий синтакгик ҳос.илалар - сўз бирикмаси ва гаплар- ни нутқца ҳосил …

Want to read more?

Download all 46 pages for free via Telegram.

Download full file

About "тилшуносликда формал-функционал ёналиш ва содда қурилиш"

ўзбекистон респукпикаси фанлар акадв:мияси алишер навоий номидаги тил ва адабиёт йнститути кўлёзма ҳуцуцида қурбонова муҳаббат матяқубовна удк 809.437.5-1. ўзбек тилшунослигида формал-функционал йўналиш ва содда гап қурилишининг талқини 10.02.02 - миллий тиллар (ўзбек тили) филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати тошкент - 2001 тадқиқот ўзбекистон миллий университети ва бухоро давлат упиверситсти ўзбек тилшунослиги кафедраларида бажарилган илмий маслаҳатчи - филология фанлари доктори, профессор р.р. сайфуллаева расмий оппонентлар - филология фанлари доктори, профессор а. нурмонов · филология фанлари доктори, профессор н. турниёзов · филология фанлари доктори о. бозоров етакчи илмий муассаса - алишер навоий номидаги самарқанд давлат униве...

This file contains 46 pages in DOCX format (154.3 KB). To download "тилшуносликда формал-функционал ёналиш ва содда қурилиш", click the Telegram button on the left.

Tags: тилшуносликда формал-функционал… DOCX 46 pages Free download Telegram