тобе шакли синтактик алoка усуллари

DOC 68,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403006817_43218.doc тобе шакли синтактик алoқа усуллари www.arxiv.uz тобе шакли синтактик алoқа усуллари режа: 1. координатив алоқа хусусида. 2. субординатив алоқа ва унинг усуллари. а) боғли алоқа: мослашув, бошқарув, битишув. б) эркин алоқа. з. координатив ва субординатив алоқада муносабат турлари. синтактик алоқа йўналишига кўра икки хил бўлишини ўтган дарсларимиз давомида айтиб ўтган эдик. тобеланиш асосидаги координатив алоқа турида алоқага кирувчи бирликлар икки томонлама бўлиб, бир тобе вазиятдаги бирлик иккинчи бир ўринда ҳоким вазиятга кўтарилиши мумкин. буни рус тилшуноси л.д.чеснокова ҳам "связи слов в русском язўке" номли ишида алоҳида қайд этган эди. биз бу туғрида ўтган дарсларимиз давомида тўхталиб ўтганимиз боис, асосан тобеланишнинг субординатив турига эътиборимизни қаратамиз. субординатив алоқа тури атамаси остида тобеланиш йуналишининг бир томонга, яъни ё чапдан ўнгга қараб, ёки ўнгдан чапга қараб боғланиш тури тушунилади. тобе қисм тобелаштирувчи восита ёрдамида ҳоким қисмга томон тортилади. бундай боғланишда грамматик воситаларнинг роли ортади. масалан, китобни ўқи, овқатдан ол, мен келдим ва ҳоказо. …

лоқа бошқарувдан фарқ қилади. кўпинча кесим эга билан мослашув йўли орқали боғланади. жумладан, мен келдим синтактик қурилмасида эга ва кесим шахс ва сон жихатидан мослашган. шуни ҳам таъкидлаш жоизки, мослашувли бундай боғланишда эга ва кесим доим ҳам мослашиб келавермаслиги мумкин. бундай вазиятда уларни тўлиқ ва нотўлиқ мослашган турларга ажратилади. талабалар тўпландилар бирикуви шахс ва сон мослиги жиҳатидан тўлиқ дейилса, талабалар тўпланди -нотўлиқ мослашув алоқасида деб белгиланади. шунингдек, эга iii шахсдаги шахс билдирувчи отлардан бўлмай,предмет ёки ҳайвон, парранда билдирувчи отлардан иборат бўлса, эга ва кесим ўртасидаги сонда умуман мослик бўлмайди. масалан, қушлар сайрайдилар, еллар эсадилар деб айтиш фикрий ғализликка сабаб бўлади. мослашувли боғланишда боғланувчи компонентлар бир-бирига мувофиқ уйғун тусга кирар экан, бирининг иккинчиси шаклига қараб ўзгариши қаратувчи-қаралмиш муносабатида ҳам кўзга ташланади. масалан, теримчининг ҳикояси, сизнинг китобингиз каби бирикувлар ҳам шахс ва сондаги мослашув натижасидир. баъзан мослашув алоқаси ўртада келувчи синтактик алоқа восита- сининг тушириб қолдирилиши кўринишида бўлиши ҳам мумкин: инсон қадри, …

рқ қилади. бошқарув алоқасида тобе қисм ҳоким қисмнинг синтактик ва мазмуний валентлигини юзага чиқарилиши учун хизмат қилади. шунинг учун ҳоким қисмнинг қандай сўздан ифодаланиши ҳам бундай алоқа учун катта аҳамиятга эга. бошқарувчи сифатида энг кенг қўлланадиган сўз туркуми феълдир. шу билан бирга от, сифат, сон, равишлар ҳам баъзан бошқарувчи бўлиб кела олади. шунинг учун бошқарувчининг қайси сўз туркуми билан ифодаланганлигига қараб иккига бўлиш мумкин: 1)феъл бошқаруви; 2)от бошқаруви. ҳоким қисм феъл ва унинг вазифадош шакллари орқали ифодаланган боқарувли алоқа феъл бошқаруви дейилади: уйни қурмоқ... ҳоким қисм феълдан бошқа сўз туркумларидан, от, сифат, сон, равишдан ифодаланган бошқарув алоқаси от бошқаруви дейилади: девдан кучли, шамолдан тез ва ҳоказо. бошқарувни юзага келдирувчи синтактик алоқа воситалари турига кўра ҳам бу алоқани иккига бўлиш мумкин. яъни улар келишиклар ёрдамида боғланган бўлса-келишикли бошқарув, кўмакчилар ёрдамида бирикса-кўмакчили бошқарув деб юритилади. баъзи боғланишларда эса келишик билан бирга кўмакчини ўзи қатнашган бўлиши ҳам мумкин: ариқ бўйлаб юрди, қишлоқ томон …

лиш, юракдан сўзламоқ кабилар бунга мисол бўлади ва тобе вазиятдаги сўзларнинг барчаси равиш деб баҳоланади. бу сўзларнинг ўз вазифасини йўқотганлик ҳолати уларга берилган сўроқлардан яққол билиниб туради. юракдан сўзлади бирикувига нимадан? сўроғини бериб бўлмайди. қандай? сўроғи унинг мазмунини тўлароқ очишга хизмат қилади. битишувда тобе ва ҳоким сўзнинг ўрнини алмаштириш бирикмани гапга айлантиришга олиб келади: аклли бола - бола ақлли . субординатив алоқанинг иккинчи тури эркин алоқа бўлиб, тобе қисм ҳуқуқига эгадирлар ҳоким қисмнинг валентлигини юзага чиқармайди. тобе қисмнинг қандай шаклда келиши ҳоким қисмга боғлиқ бўлмайди. масалан: заводда ишчи, синфимизда аълочи. эркин алоқа ҳам бошқарувли алоқага ўхшайди, шунинг учун аввал улар от бошқаруви атамаси остида ўрганилиб келинган. бироқ эркин алоқа унсурлари билан бошқарув унсурлари ўртасида фарқ мавжуд. бошқарувда тобе кисм мазмуний-грамматик белгиси, категориал кўрсаткичи олдиндан белгиланади: машинада келмоқда тобе қисмнинг келишик шаклида, ҳоким кисмнинг феъл категориясига мансублиги ўтимсизлиги, нисбати ва хоқазолар. эркин алоқада ҳоким қисмнинг умумий категориал маъноси ҳам, хусусий грамматик …

им қисми бирикиб қолади. табиийки, ҳосил бўлган бундай бирикма тобе қисмининг шакли ҳоким қисмнинг умумий категориал ва хусусий грамматик маъноларига асосланмайди."менга рухсат", "қардошларга салом" каби бирикмалар ҳам юқорида таъкидланган эркин алоқанинг бир кўринишидир. уларда охирида қўлланиши мумкин бўлган сўзлар "беринг", "айтинг" кабилар тушириб қолдирилган. бошқарувчи феълнинг тушиб қолиши эса бошқарув муносабатига барҳам берган. бу хилдаги боғланишлар эркин алоқа турлари бўлиб, ҳозирги тилшуносликда ўз ўрнини топа бораётган детерминантлар ҳам шундай алоқа турига киритилмоқда. масалан, сизга саломлар бўлсин, тоғ чуққилари. синтактик алоқа ва синтактик муносабат бир-бирини тақозо қилувчи бир ҳодисанинг икки томонидир. лекин улар ҳам ўзига хос ички фарқланишларга эга. маслан, мазмуний синтактик муносабат таркибига кирувчи вокатив ва модал муносабатлар шаклий жиҳатдан ундалма ва киришлар орқали ифодаланади ва бу синтактик шакллар гапнинг синтактик қурилмаси бирлиги саналади. синтактик муносабатлар бир неча хил синтактик алоқалар ёрдамида намоён бўлади. бундай синтактик муносабатларни умумлаштирган ҳолда қуйидаги турларга ажратиш мумкин:1. субординатив муносабат: а) предикатив (эга-кесим) б)объектли (тўлдирувчи-тўлдирилмиш) …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "тобе шакли синтактик алoка усуллари"

1403006817_43218.doc тобе шакли синтактик алoқа усуллари www.arxiv.uz тобе шакли синтактик алoқа усуллари режа: 1. координатив алоқа хусусида. 2. субординатив алоқа ва унинг усуллари. а) боғли алоқа: мослашув, бошқарув, битишув. б) эркин алоқа. з. координатив ва субординатив алоқада муносабат турлари. синтактик алоқа йўналишига кўра икки хил бўлишини ўтган дарсларимиз давомида айтиб ўтган эдик. тобеланиш асосидаги координатив алоқа турида алоқага кирувчи бирликлар икки томонлама бўлиб, бир тобе вазиятдаги бирлик иккинчи бир ўринда ҳоким вазиятга кўтарилиши мумкин. буни рус тилшуноси л.д.чеснокова ҳам "связи слов в русском язўке" номли ишида алоҳида қайд этган эди. биз бу туғрида ўтган дарсларимиз давомида тўхталиб ўтганимиз боис, асосан тобеланишнинг субординатив турига эътиборимизни қарат...

Формат DOC, 68,5 КБ. Чтобы скачать "тобе шакли синтактик алoка усуллари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: тобе шакли синтактик алoка усул… DOC Бесплатная загрузка Telegram