matn va uning tarkibiy qismlari

PPTX 11 pages 61,1 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklash

Hajmi 61,1 KB

Fayl turi PPTX

Pages 11

Updated Dek 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

матн ва унинг таркибий қисмлари матн ва унинг таркибий қисмлари алишер навоий номидаги тошдўтау доценти умурзоқова марҳабо эгамбердиевна матн таърифи матн ўзига хос мураккаб структурага эга бўлган нутқнинг энг йирик бирлигидир. сўнгги-йилларда яратилган ишларда матн тушунчаси остида катта бир матннинг айрим қисмлари, қисқа ҳикоялар, айрим мақолалар, иш қоғозлари турлари кабилар тўлалигича матн деб номлана бошланди. матн таркибига кирувчи нисбий мустақил гаплар – компонентлар мазмунан умумий бир темани ифодалаш учун хизмат қилади. шу тема матн компонентлари ёрдамида ҳар томонлама ёритилади. ана шу умумий тема матннинг мазмуний ядроси ҳисобланади. бир мазмуний ядронинг яна бошқа бир мазмуний ядро билан боғланиши-алоқага кириши билан макроматнлар ҳосил қилинади. натижада, матннинг бир қисми ёки тўла бир матн яратилади. бу матн макроматн бир неча мазмуний ядролар, улар реаллаштирувчи йирик синтактик бутунликлар, абзацлардан иборат бўлади. инсон алоҳида олинган сўзлар билан эмас, гаплар ва матн ёрдамида алоқага киришади. шунинг учун ҳам коммуникатив вазифа бажариш даражаси жиҳатдан матн биринчи ўринда туради. …

2 / 11

масалаларни ўрганади синтаксиснинг ўрганувчи объектлари сифатида матн биринчи планда, гап (жумла) иккинчи планда, сўз бирикмаси эса учинчи планда туради. суперсинтактик бутунликлар ва абзац матн лингвистикасининг бир-биридан қатор белгилари билан алоҳида ажралиб турувчи бирликларидир. лекин баъзан (асосан илмий нутқда) ссб ва абзацни бир-биридан фарқлашда бироз қийинчиликлар туғилиб қолиши ҳам мумкин. шунинг учун ҳам биз бу ўринда ссб ва абзац ҳақида тўхталиб ўтишни лозим топдик. ғарб ва рус тилшунослигида абзац масаласи бўйича кўп ишлар қилинган ва уни янада мукаммалроқ тадқиқ этиш давом этмоқда. бу ишларда абзац стилистик пландаги мураккаб композицион-коммуникатив бирлик сифатида талқин этилган. абзац туркологияда, жумладан, ўзбек тилшунослигида махсус ўрганилмаган, лекин матн лингвистикасига бағишланган баъзи тадқиқот ишларида бу ҳақда умумий маълумот олиш мумкин. жумладан, тадқиқотчи м.ҳакимов ўзининг номзодлик диссертациясида абзацни илмий матннинг асосий бирлиги сифатида баҳолайди ва унга хос асосий белгиларни кўрсатиб ўтади. абзац услубий-композицион бирликдир. у (махсус шаклга эга бўлган) тил бирлиги эмас - деб ёзади о.и.москальская. абзац ва ссбни …

3 / 11

қда эди. пешайвонларнинг устунлари оқариб кетган уйимиз, боғимиз ва қўшнимиз чинни момога “келгунимизча соғиб сутини ичиб турасиз”, деб ташлаб келган сигиримизни эслайвериб эслари кетди. кун бўйи ўзича ғинғиллаб қишлоққа қайтиш режаларини тузар, эрталабки нонушта ёки кечки овқатдан сўнгги гурунгларда гапни шу мавзуга бурадилар. (н.қобул) б) суперсинтактик бутунлик икки абзацдан ташкил топган: домла ичкари кириши биланоқ ҳалфанинг қўлидан таёқни тортиб олди-да, бир неча бор урди. домла ҳар таёқ урганда, ҳалфа жон талвасасига тушиб ўзини ҳар томонга урар эди. бироқ домланинг узун таёғидан қочиб қутулолмас эди. (с.айний) в) суперсинтактик бутунлик иккидан ортиқ абзацга тенг келиш ҳолати ҳам кўп бўлмаса-да учраб туради: ислом табиатнинг турли-туман мавзуларида мақолалар ёзар эди, бир туп арчанинг болалаши ҳақидами, бургутнинг каклик овлаши ҳақидами ёки тоғ айиқларининг хулқ-атвори ҳақидами, хуллас, ҳар хил мавзуларда ёзар эди. орадан бир-йил ўтиб, унинг номи қишлоққагина эмас, ҳатто областга ҳам беш бармоқдек маълум бўлиб қолди. унинг “тоғлар садоси”да босилган табиат лавҳаларини област газетаси ҳам …

4 / 11

ана шундай таъкидланган тарздаги ички логик яхлитлик ёзма нутқда сатр бошидан бир оз очиқ жой қолдириш усули билан ифода этилади. абзац, айниқса, илмий нутқ учун характерлидир. ундаги бу хусусият ҳақида м.п.сенкевич алоҳида тўхталиб: «абзац илмий нутқ синтаксисининг асосий информатив бирлигидир” деб таъкидлайди. умуман, “матннинг абзацларга бўлиниши тасодифий ҳол бўлмай, пухта ўйланган ва муаллиф томонидан онгли равишда қўлланувчи стилистик усул ҳисобланади”. юқорида таъкидланганидек, абзацлар нутқ бирликларининг исталган кўринишидан иборат бўлиши мумкин. лекин ссблар эса синтактик ҳодиса сифатида намоён бўладиган, қисмлари ўзаро семантик-грамматик алоқанинг у ёки бу тури ёрдамида узвий боғланиб турувчи ёзма нутқнинг алоҳида бир мураккаб бирлигидир. матн лингвистикасининг юқоридаги икки асосий бирлигини уларнинг ўзига хос белгилари асосида бемалол фарқлаш имконияти бор. фақат уларни икки ҳодиса сифатида мавжудлигини фарқлаш тадқиқотчидан бу масалага чуқурроқ ва кенгроқ ёндашишни талаб этади. тўғри, илмий нутқда абзац ва ссб кўпинча ифода воситалари жиҳатидан тенг келиб қолиши туфайли уларни бир оз қийинчилик билан фарқлаш мумкин. бироқ бадиий …

5 / 11

matn va uning tarkibiy qismlari - Page 5

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

To'liq yuklab olish

About "matn va uning tarkibiy qismlari"

матн ва унинг таркибий қисмлари матн ва унинг таркибий қисмлари алишер навоий номидаги тошдўтау доценти умурзоқова марҳабо эгамбердиевна матн таърифи матн ўзига хос мураккаб структурага эга бўлган нутқнинг энг йирик бирлигидир. сўнгги-йилларда яратилган ишларда матн тушунчаси остида катта бир матннинг айрим қисмлари, қисқа ҳикоялар, айрим мақолалар, иш қоғозлари турлари кабилар тўлалигича матн деб номлана бошланди. матн таркибига кирувчи нисбий мустақил гаплар – компонентлар мазмунан умумий бир темани ифодалаш учун хизмат қилади. шу тема матн компонентлари ёрдамида ҳар томонлама ёритилади. ана шу умумий тема матннинг мазмуний ядроси ҳисобланади. бир мазмуний ядронинг яна бошқа бир мазмуний ядро билан боғланиши-алоқага кириши билан макроматнлар ҳосил қилинади. натижада, матннинг бир қисми ё...

This file contains 11 pages in PPTX format (61,1 KB). To download "matn va uning tarkibiy qismlari", click the Telegram button on the left.

Tags: matn va uning tarkibiy qismlari PPTX 11 pages Free download Telegram