синтаксисга кириш. синтаксиснинг бошка булимлар билан муносабати

DOC 102,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403260913_44215.doc синтаксисга кириш www.arxiv.uz синтаксисга кириш. синтаксиснинг бошқа бўлимлар билан муносабати режа: 1. синтаксис ҳақида. 2. синтаксиснинг фонетика,лексика ва морфология билан алоқадорлиги. з. синтаксиснинг таркибий қисмлари. морфология грамматиканинг биринчи таркибий қисми бўлса, синтаксис унинг гуё амалий кўриниши дейиш ҳам мумкин. образли қилиб айтадиган бўлсак, фонетика, лексика ва морфологияни уй қурилишидаги зарурий ашёларга таққослашимиз, уйнинг қад ростлашини эса синтаксис сифатида тасаввур қилишимиз ҳам мумкин. шунинг учун бўлса керак "синтаксис - хаёт дегани"деб таъкидловчи тилшуносларимиз ҳам йўқ эмас. дарҳақиқат, "морфология айрим категорияларнинг (сўз категориясининг) инвентаридан иборат. синтаксис эса бу сўз ва сўз формаларнинг ҳаммасини ҳаракатда ва хаётда нутқ составида кўрсатади"-дейди богородицкий в.п. грамматиканинг таркибий қисми бўлган синтаксис ҳақида гап борар экан, аввало унинг ўзаро боғланишли нутқ қурилишини ўрганувчи бўлим эканлигини ҳамда сўз туркумларининг нутқдаги синтактик функциялари ҳақидаги таълимот эканлигини ёдда сақламоқ зарур.синтакеис - бирлаштириш, тузиш деган маъноларни англатади(грекча). у тил системасидаги сатҳлардан бири бўлиб, қуйи сатҳ бирликларидан ташкил топади. синтаксисни ўрганиш ўзининг …

яниб белгиланган. бундай логик моделларни xix асрнинг ярмигача бўлган, европа тилларининг деярли барча синтактик тадқиқотларида учратиш мумкин. синтаксис гапда ифодаланган фикрнинг хусусиятини ўрганувчи грамматиканинг бўлими сифатида қаралиб,унинг вазифаси нутқнинг мазмуний аспектини тадқиқ қилиш, деб ҳисобланган. хусусан, ф.и.буслаевнинг фикрича, тилда бўлаклар ажраладиган товушлар(форма)ва улар орқали ифодаланадиган фикр бирлиги мавжуд бўлиб, биринчиси этимологиянинг, иккинчиси эса синтаксиснинг текшириш обьекти ҳисобланади. кўриниб турибдики, бундай синтаксис тилнинг синхрон(бир вақтлилик) ҳолати билан боғлиқдир. илмий грамматикалар тарихий асосда яратила бошланиши билан синтаксис синхрон анализ методи билан боғланади ва диахрон анализ методи билан характерланадиган этимология(морфология)га қарама-қарши қўйилди. этимогия ва синтаксис бир-бирига боғлиқ. уларнинг фарқи тарих ва ҳозирги ҳолатни тасвирлашдан иборат бўлиб, охиргиси биринчиси томонидан изоҳланади, дейди а.а.потебня. шундай қилиб, синтаксисда фикрнинг логик ёки психологик мазмунини ўрганиш тенденцияси натижасида грамматикага форма ва мазмун оппозицияси, тилга синхрон ва диахрон ёндашиш оппозицияси олиб кирилди.(оппозиция - қарама-қарши қўйиш). xix асрнинг ярмидан бошлаб, синтактик назарияда эътибор бутун (гап)га эмас, балки унинг бўлакларига қаратилди. …

позитивлик (олдига қуйиш), предикативлик(гап мундарижасининг реал воқеликка муносабати тил воситаларида ифодаланиши), модаллик (майл), актуаллик ва бошқалар сўз туркумлари синтаксисининг назаридан четда қолди. й.рис эса сўз туркумлари синтаксисини танқид қилиб, бу йўналишдаги грмматикачиларни организмнини айрим аъзоси орқали маълум бир ҳайвон ҳақида маълумот беришга уринган зоологга қиёслайди.у сўз туркумлари синтаксисида синтактик материаллар тизимининг изчил эмаслигини, синтаксис предметининг статусини белгилашда аниқ чегаранинг йўқлигини қоралайди ва ўзи грамматиканинг ўзаро боғланган икки мезон асосида бўлишни ҳамда бўлинишини тавсия этади. улардан бири сўз ва сўз бирикмасининг миқдорий оппозицияси,иккинчиси форма ва мазмун ўртасидаги сифат оппозицияси. й.риснинг фикрича, синтаксис предмети ҳам форма, ҳам мазмун томонини ҳисобга олган ҳолда сўз бирикмаси бўлиши керак экан. гап ҳам сўз бирикмасининг энг муҳим тури деб қаралади. синтаксис сўз ҳақидаги таълимотга қарама-қарши қўйилади. сўзнинг гапга тўғридан-тўғри қарама-қарши қўйилишини танқид қилади.чунки бундай оппозицияда қарама қарши қўйилувчи элементларнинг шаклига эмас, балки мазмуний алоқадорлигига кўпроқ эътибор берилади.шу сабабли бу каби оппозициянинг мавжуд бўлиши синтаксисдаги формал ёндашишга …

элементи сифатида, сўз бирикмаси турли ёйиқ гапларнинг структурэлементи сифатида, гап доирасида эса, ўз навбатида, содда гап қўшма гапнинг структур элементи сифатида хизмат килади. шу билан бирга синтаксис доирасида унинг асосий категориялари ҳисобланган сўз бирикмаси ва гап ўртасида аниқ сифат тафовутлари мавжуд. сўз бирикмаси гап учун фақат қурилиш материалидир. у нутқий информациянинг бир бутун бирлиги эмас,сўз бирикмаси икки ва ундан ортиқ мустақил сўзларнинг грамматик-семантик алоқасидан ташкил топган грамматик бирлик бўлиб, фақат гап таркибида ва гап орқали тилнинг коммуникатив воситаси системасига киради. виноградов синтаксис таркибида сўз бирикмаси ва гап асосий ўринда туриши ҳақидаги хулосага келади. шундай қилиб,унинг бу концепцияси мактаб ва олий таълим дастурларидан қатъий ўрин олди. у ўз фикрларини ривожлантирар экан, синтаксис учинчи бирлик сифатида қўшма гапни ҳам ўзичига олишини уқтиради. яъни, қисмлари ўзаро синтактик алоқа билан боғланган сўз шаклларининг нопредикатив синтактик бирлиги - сўз бирикмаси; суз шаклларининг бир неча синтактик алоқасидан ташкил топган предикатив синтактик бирлик-гап; қисмлари ўзаро синтактик муносабатга …

ц, мураккаб бутунлик, суперсинтактик бутунлик, матн кабиларни ҳам қамраб олар экан, бу унинг текшириш кўламини янада кенгайтиради. синтаксис предметини белгилашда бу,албатта,хиеобга олинмоғи керак ва шу асосда у тил ва нутқнинг синтактик қурилиши ҳақидаги таълим сифатида баҳоланади. сўз бирикмаси ва гаплар қолипи тил бирлиги ҳисобланса, конкрет сўз бирикмалари ёки гап шакллари нутқ бирликларидир. тилдаги синтактик қурилишнинг асосий хусусиятларидан бири шуки, унинг ривожланиши тафаккур ривожланиши ва жамият нутқий алоқа эҳтиёжлари ривожланиши билан узвий боғлиқдир. шу нуқтаи назардан қараганда ўзидан олдинги қайси бўлимлар билан алоқадорликда синтаксиснинг намоён бўлишини билиш ҳам муҳимдир.синтаксис фонетика билан боғлиқдир. фонетика билан боғлиқлиги шундаки, синтактик бирликларни ташкил этган гап бўлаклари, сўз бирикмалари ва гаплар нутқ товушларидан ташкил топади. бундан ташқари урғу, мелодика ва интонация каби фонетик ҳодисалар ҳам синтаксис учун аҳамиятлидир. жумладан, урғу гапдаги бўлаклардан бирига тушиши натижасида бошқасига нисбатан кучлироқ талаффуз қилинди, дейлик. у уйга бормайди. гапида урғу бормайдикесимигатуширилса, бориш ҳаракати умуман амалга ошмаслиги аён бўлади.урғу гапдаги "уйга" …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "синтаксисга кириш. синтаксиснинг бошка булимлар билан муносабати"

1403260913_44215.doc синтаксисга кириш www.arxiv.uz синтаксисга кириш. синтаксиснинг бошқа бўлимлар билан муносабати режа: 1. синтаксис ҳақида. 2. синтаксиснинг фонетика,лексика ва морфология билан алоқадорлиги. з. синтаксиснинг таркибий қисмлари. морфология грамматиканинг биринчи таркибий қисми бўлса, синтаксис унинг гуё амалий кўриниши дейиш ҳам мумкин. образли қилиб айтадиган бўлсак, фонетика, лексика ва морфологияни уй қурилишидаги зарурий ашёларга таққослашимиз, уйнинг қад ростлашини эса синтаксис сифатида тасаввур қилишимиз ҳам мумкин. шунинг учун бўлса керак "синтаксис - хаёт дегани"деб таъкидловчи тилшуносларимиз ҳам йўқ эмас. дарҳақиқат, "морфология айрим категорияларнинг (сўз категориясининг) инвентаридан иборат. синтаксис эса бу сўз ва сўз формаларнинг ҳаммасини ҳаракатда ва хаё...

Формат DOC, 102,5 КБ. Чтобы скачать "синтаксисга кириш. синтаксиснинг бошка булимлар билан муносабати", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: синтаксисга кириш. синтаксиснин… DOC Бесплатная загрузка Telegram