гипонимия, градуонимия, партонимия

DOC 119,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1405919672_56988.doc гипонимия, градуонимия, партонимия гипонимия, градуонимия, партонимия режа: 1. узбек тили лексикасининг тарихий тараккиёти 2. суз узлаштириш гипонимия луғат бойлигидаги лексемаларнинг поғонали (иерархик) алокасидан келиб чикадиган маъно муносабатлари. бундай муносабатларнинг мохияти шундаки, торрок тушунча ёки маъно ифодалайдиган лексемалар кенгрок тушунча ёки маъно ифодалайдиган лексемалар билан тур (гипоним) ва жинс (гипероним) алокасида булади, бундай алока бирлаштирувчи (интеграл) семалар оркали амалга оширилади. масалан, лола лексемасининг маъноси гул лексемасининг маъно таркибига, мушук лексемасининг маъноси хайвон лексемасининг маъно таркибига киради. бундай поғонали (боскичма-боскич) муносабат, айникса, у ёки бу фаннинг терминологик тизимида кенг таркалган. чунончи, ботаникада тур тушунчаси туркум тушунчаси таркибига, туркум тушунчаси оила тушунчаси таркибига, оила тушунчаси кабила тушунчаси таркибига, кабила тушунчаси синф тушунчаси таркибига, синф тушунчаси эса энг катта таксономик категория булган тип тушунчаси таркибига киради. лексемалар маъносидаги ана шундай боғланиш гипо-гиперономик (тур-жинс), партонимик (бутун-булак) муносабати деб каралади. бундай муносабатлар луғат бойлигининг ёхуд ундаги айрим терминологик тизимларнинг курилишини белгилайдиган мухим омиллардан саналади. шу …
2
хакидаги тушунча-тасаввурларни умумлаштириш ва фарклаш имконини беради1. градуонимия лексемаларнинг маъно гурухлари аъзоларида у ёки бу белгининг даражаланиши. бундай даражаланиш оппозоциянинг (зидланишнинг) бир тури деб каралади2 ва шу катордаги бош сузга нисбатан белгиланади. масалан: «ёш» белгисига кура (бош суз ажратиб курсатилган): бузок-тана-ғунажин-сигир; киз-жувон-аёл, «белги»даги даражаланиш асосида: чиройли–сулув-куркам-зебо; «силжиш суръати» белгисига кура: юрмок-чопмок-югурмок-елмок каби. градуонимия ходисасини уз вактида алишер навоий хам пайкаган ва уни туркий (узбек) тилининг бойлик курсаткичларидан бири сифатида изохлаган эди. у узининг «мухокаматул-луғатайн» асарида «йиғламок» маъноли сузлар гурухини айни шу даражаланиш аспектида талкин килади: йиғламсинмок-инграмок-синграмок-укурмок-хой-хой йиғламок каби3. демак, алишер навоийни шу ходисанинг илк тадкикотчиси десак булади. кейинги 20-30 йил ичида узбек тилшунослигида бу масалага алохида эътибор берилмокда.4 лексемаларнинг маъно муносабатларида даражаланиш ходисасининг урганилиши куп жихатдан ахамиятлидир: луғат бойлигининг тизим сифатидаги тавсифини беришда, синонимлар ва антонимлар луғатини тузишда, луғавий бирликларнинг услубий восита (стилистик фигура) сифатидаги кийматини белгилашда градуонимик тадкикотлар натижасидан фойдаланиш мумкин. партонимия лексемаларнинг маъно гурухларида бутун-булак муносабатларининг ифодаланиши. масалан, …
3
к муносабати негизида хам, аслида, борликдаги бутун-булак муносабатларини тилда ифодалаш зарурати ётади. партонимия ходисасини урганиш луғат бойлиги тизимининг «сир»ларини очиш, суз маъноларини аник ва туғри изохлаш нуктаи назардан ахамиятлидир. бу ходиса неъматов х., расулов р., киличев э., киличев б. каби тилшуносларнинг ишларида маълум даражада уз талкинини топган. узбек тили лексикасининг тарихий тараккиёти тил тараккиётининг халк тарихи билан богликлиги. узбек халки, маълумки, энг кадимги туркий уруғ ва кабилалардан усиб чиккан, демак, унинг тили хам шу уруғ ва кабилалар тили негизида ривож топган. марказий осиёдаги турли тарихий ва ижтимоий-сиёсий жараёнлар, хусусан, араблар, муғуллар ва руслар истилоси, кардош козок, кирғиз, туркман, тожик халклари билан кушничилик муносабатлари хам узбек тили тараккиётига жиддий таъсир утказган, бунда, айникса, туркий-араб, узбек-араб, узбек-тожик, узбек-козок, узбек-кирғиз ва узбек-туркман билингвизми каби омилларнинг роли катта булган. ана шу тарихий жараёнлар нуктаи назаридан каралганда, хозирги узбек тилининг луғат бойлигида иккита йирик катлам - уз ва узлашган катламлар борлиги маълум булади. уз катлам …
4
лар каторлашиб келмайди; в) суз охирида ундош товушлар ёнма-ён кулланиши мумкин, аммо бу ходиса жуда кам учрайди: орт, ост, уст, турт, кирк каби; г) икки буғинли сузларнинг биринчи буғини тула очик (о-на, о-та), боши ёпик (ку-муш, бо-ла), охири ёпик (ол-тин, ур-дак), тула ёпик (бай-рам, бай-рок), иккинчи буғини эса боши ёпик (о-та, о-на) ва тула ёпик (ол-тин, ку-муш, си-гир) структурали булади; д) иккинчи буғин хеч качон унли билан бошланмайди, аммо унли билан тугаш холатлари кенг таркалган: ик-ки, ет-ти, бо-ла, ар-па, бол-та каби; е) суз таркибида икки унли ёнма-ён келмайди; ф,х,ж,ж,ц ундошлари эса умуман кулланмайди; з) р,л,в,нг ундошлари суз бошида учрамайди; и) э(е),у унлилари суз охирида ишлатилмайди (айрим ундов сузлар бундан мустасно); й) урғу купинча суз охирига тушади. семантик белгилари: умумтуркий сузларнинг аксарияти куп маънолидир: бош – 1) «одамнинг боши», 2) «кучанинг боши», 3) «ишнинг боши», 4) «бош агроном»; куз – 1) «одамнинг кузи», 2) «узукнинг кузи», 3) «тахтанинг кузи», 4) «деразанинг …
5
аффикслар турли тил материаллари булиши мумкин, аммо уларнинг кушилиши узбек тили таркибида юз беради, узбек тилининг суз ясаш колипларига асосланади, шу сабабли бундай ясама сузлар узбек тилининг уз катлами бирлиги саналади. масалан: бош (умумтуркий)+ «-ла» (узб.)-бошла (узб.), темир (умумтуркий)+ «-чилик» (узб.)-темирчилик (узб.), жанг (ф-т.)+«-чи» (узб.)- жангчи (узб.), маданият (ар.)+«-ли» (узб.)-маданиятли (узб.), обуна (р-б.)+«-чи» (узб.)-обуначи (узб.), ахта (муғ.)+ «-чи» (узб.)-ахтачи (узб.),«бе-» (ф-т.)+бош (умумтуркий)-бебош (узб.)+ «-лик» (узб.)-бебошлик (узб.), бил (ф-т.)+ «-им» (узб.)-билим (узб.)+ «-дон» (ф-т.)-билимдон (узб.) каби. соф узбек сузларининг ясовчи асоси арабча ёки русча-байналмилал булганда, ясалманинг узаги ёки асосида икки унли ёнма-ён келиши, суз бошида икки-уч ундош каторлашиши мумкин: маорифчи, матбаачи, доирачи, саодатли, манфаатли, драмнавислик, дренажланмок, плакатбоп, планбозлик. узлашган катлам - узбек тили лексикасининг бошка тиллардан узлаштирилган лексемалардан иборат кисми. масалан: мактаб, оила (ар.), дарахт, гул (ф-т.), ахта, баходир (муғ.), афанди (турк.), равшан (суғд.), трактор, автобус (р-б.) ва б.лар. бу кисмда араб, тожик-форс ва рус тилларидан узлаштирилган сузлар купчиликни ташкил килади. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "гипонимия, градуонимия, партонимия"

1405919672_56988.doc гипонимия, градуонимия, партонимия гипонимия, градуонимия, партонимия режа: 1. узбек тили лексикасининг тарихий тараккиёти 2. суз узлаштириш гипонимия луғат бойлигидаги лексемаларнинг поғонали (иерархик) алокасидан келиб чикадиган маъно муносабатлари. бундай муносабатларнинг мохияти шундаки, торрок тушунча ёки маъно ифодалайдиган лексемалар кенгрок тушунча ёки маъно ифодалайдиган лексемалар билан тур (гипоним) ва жинс (гипероним) алокасида булади, бундай алока бирлаштирувчи (интеграл) семалар оркали амалга оширилади. масалан, лола лексемасининг маъноси гул лексемасининг маъно таркибига, мушук лексемасининг маъноси хайвон лексемасининг маъно таркибига киради. бундай поғонали (боскичма-боскич) муносабат, айникса, у ёки бу фаннинг терминологик тизимида кенг таркалган. чун...

Формат DOC, 119,0 КБ. Чтобы скачать "гипонимия, градуонимия, партонимия", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: гипонимия, градуонимия, партони… DOC Бесплатная загрузка Telegram