эски ўзбек тилида унли ва ундошлар тараққиёти

DOC 60,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1
1402823893_43018.doc эски ¢збек тилида унли ва ундошлар тараššиёти эски ¢збек тилида унли ва ундошлар тараššиёти режа: 1. эски œзбек тилида унлилар тизими. 2. эски œзбек тилида унлилар чœзиšлиги. 3. ундошлар тизими. 4. товушлар уйђунлиги. эски œзбек тилидаги, умуман, œзбек тили тарихида šœлланган унлиларнинг миšдорини белгилаш масаласи мунозаралидир. тадšиšотчиларнинг унлиларни аниšлаш борасида турли тамойилларни- унлиларнинг олд šатор-орšа šатор, чœзиš-šисšалик хусусиятларини асос šилиб олиши натижасида уларнинг миšдорини айни бир хил белгилаш учун šийинчилик туђдириб келди. тил тарихига оид илмий ишларда эски œзбек тилида 6та, 8та, 9та унлининг мавжуд бœлганлиги ќаšида фикрлар учрайди. эски œзбек тилидаги туркий сœзларда сингармонизм šонунининг амал šилиши, ќозирги œзбек шеваларида контраст жуфт унлиларнинг саšланиб šолиши эски œзбек тилида 9та унли, арабча, форсча сœзлардаги ā унлисининг эски œзбек тилидаги œрни šатъийлигини ќисобга олганда 10та унли мавжуд бœлган деган хулосага келиш мумкин. шундай šилиб,эски œзбек тилида 10та унли фонема бœлиб, улар šуйидагилар: а,¡,о,ј,у,µ,и,ы,э,ā. унлилар характеристикаси: а- умумтуркий, орšа šатор, šуйи-кенг, …
2
йнандир. ы- умумтуркий, орšа šатор, юšори-тор, лабланмаган, ќарфий ифодаси и унлиси билан айнандир. о- умумтуркий, орšа šатор, œрта-кенг, лабланган. сœз бошида алифу вов, сœз œртаси ва охирида вов билан берилган. ј- умумтуркий, олд šатор, œрта-кенг, лабланган. ќарфий ифодаси о билан айнандир. у- умумтуркий, орšа šатор, юšори-тор, лабланган, ќарфий ифодаси о унлиси сингаридир. µ- умумтуркий, олд šатор, юšори-тор, лабланган, ќарфий ифодаси о,ј,у унлилари билан œхшаш. бу унлилар œрни билан бирламчи ва иккиламчи чœзиšликларга эга бœлади. улар худди ќозирги œзбек тилидагидек, уч хил хусусиятига кœра тасниф šилинади: i. тилнинг горизонтал ќаракатига кœра: 1.олд šатор(тил олди, юмшоš) унлилар: ¡,и,µ,ј,э. 2. орšа šатор(тил орšа, šаттиš) унлилар: а,ы,у,о,ā. ii. тилнинг вертикал ќолатига кœра: 1. юšори(тор): µ,у,и,ы. 2. œрта(кенг): ј,о,э. 3. šуйи(кенг): а,¡,ā. iii. лабларнинг иштирокига кœра: 1. лабланган: у,µ,о,ј,ā. 2. лабланмаган: а,¡,и,ы,э. араб ёзуви асосидаги эски œзбек ёзувида бу унлиларнинг ќар бири учун алоќида белги бœлмаса-да, сœзнинг œзак ва šœшимчаси таркибидаги š,ђ œзакдаги унлининг šаттиšлигига, …
3
зим: 1.араб ва форс тилларидан эски œзбек тилига кириб келган сœзларда чœзиš ва šисšа унлиларнинг œзаро муносабати. 2. туркий сœзлардаги унлиларда бирламчи чœзиšлик. 3. туркий сœзлардаги иккиламчи чœзиšлик. араб ва форс тилларида унлилар икки хил- šисšа ва чœзиš бœлади. бу тиллардаги чœзиš-šисšаликнинг фарšи мустаšил фонологик фарš бœлиб, чœзиš ва šисšа унлиар алоќида фонемаларни ташкил этади. лекин бу тилларда унлиларнинг šаттиš-юмшоšлиги фарšланмайди. œзбек тилига арабча ва форсча сœзлар кириб кела бошлаши билан бу сœзларда чœзиš ва šисšа унлиларнинг маъно фарšлаш вазифаси ќам кириб келди: āдāм- одам; адам-йœšлик; а ва ā билан эски œзбек тилида мавќум отларнинг бирлик ва кœплик формалари фарšланади: адаб-адаб, āдāб-одоблар. туркий сœзлардаги бирламчи чœзиšлик масаласи жуда мураккабдир. олимлар тахминига кœра жуда šадимги ёзма ёдгорликлари бизгача етиб келмаган даврларда (умумтуркий тилда)- туркий сœзларда чœзиš ва šисšа унлилар фарšланган. эски туркий ќамда эски œзбек тилида чœзиš ва šисšа унлиларнинг фарšланиши, уларнинг фонологик аќамияти ќаšида šарама-šарши маълумотга эгамиз. маќмуд šошђарий, толеъ …
4
еваларда эса šœлланмайди. бундан шундай хулоса чиšариш мумкинки, šадимги туркий тилнинг барча шеваларида бирламчи чœзиšлик умумтил характерига эга бœлмаган. алишер навоий эски œзбек тилининг фонетик имкониятлари, шеър тузиш ва šофиялашдаги šулайликлари ќаšида тœхталиб, бу тилдаги унлиларнинг šисšа ќам, чœзиš ќам талаффуз этилиши шеърият учун šулай эканини таъкидлайди.буюк мутафаккир, жумладан, ара сœзини ара сифатида талаффуз этиб, форсча сара, дара сœзлари билан ќам, арā сифатида талаффуз šилиб, чœзиš унлили форсча сарā, дарā сœзлари билан ќам šофиялаш мумкинлигини уšтиради (мл,114). алишер навоийнинг берган маълумотларидан ќам šатъий хулоса чиšариш мумкин: туркий сœзларда чœзиš-šисšалик фонологик вазифани бажармаган. эски œзбек тилидаги кейинги чœзиšлик сœзнинг œртаси ва охирида г,ђ, й, ќ товушларининг тушиб šолиши натижасида ќосил бœлган: би:з-бигиз; ки:з-кигиз; šы:н-šийин. алишер навоий биз-биз(кишилик олмоши) ва би:з-бигиз сœзларини зид šœяр экан, мана шу кейинги чœзиšлик ќаšида маълумот беради(мл,114). унлилар уйђунлиги (сингармонизм- грекча син-œхшаш, ќармони- оќанг) туркий тилларнинг муќим фонетик хусусиятларидандир. унлилар уйђунлиги деб, сœзнинг œзак ва šœшимчаларидаги товушларнинг …
5
ђунлиги дейилади. танглай уйђунлигидан фарšли œлароš, лаб уйђунлиги кенг тарšалмаган.мисоллар: šолум, кјзµм, йµзµм, туштум. сингармонизм šисман ундошларга ќам алоšадордир. олд ва орšа šатор унлиларнингуйђунлашиб келиши сœзлардаги ундошлар вариантини танлашга олиб келади. масалан, бошлађан, келг¡н сœзларидаги сифатдош šœшимчасининг ђ ва г ундошларда šатнашиши унлилар уйђунлиги туфайлидир. бу,айни замонда, аффиксларнингвариантларини кœпайтиришга хизмат šилади (бу ќаšда морфология šисмида баќс šилинади). ундошлар тараššиёти. эски œзбек тилидаги ундошлар тавсифи маќмуд кошђарий томонидан берилган. лекин бу тилшунос олим кœрсатган ундошлар тœла эмас. чунки у эски œзбек тилига араб ва форс тиллар таъсири остида œзлашган ф, х, ќ, ж товушларини ва айрим бошšа товушларни œз сирасига šœшмаган. эски œзбек тили ундошлари šадимги туркий тил ундошлари билан солиштирилганда, эски œзбек тилида янги ундошлар- лаб-тиш в ва ф, лаб-лаб в, лаб-тиш з, сирђалувчи ж, чуšур тил орšа сирђалувчи х, бœђиз ундоши ќ пайдо бœлганини кœриш мумкин. демак, эски œзбек тилида šуйидаги ундошлар амалда бœлган: б, п, ф, в, м, …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"эски ўзбек тилида унли ва ундошлар тараққиёти" haqida

1402823893_43018.doc эски ¢збек тилида унли ва ундошлар тараššиёти эски ¢збек тилида унли ва ундошлар тараššиёти режа: 1. эски œзбек тилида унлилар тизими. 2. эски œзбек тилида унлилар чœзиšлиги. 3. ундошлар тизими. 4. товушлар уйђунлиги. эски œзбек тилидаги, умуман, œзбек тили тарихида šœлланган унлиларнинг миšдорини белгилаш масаласи мунозаралидир. тадšиšотчиларнинг унлиларни аниšлаш борасида турли тамойилларни- унлиларнинг олд šатор-орšа šатор, чœзиš-šисšалик хусусиятларини асос šилиб олиши натижасида уларнинг миšдорини айни бир хил белгилаш учун šийинчилик туђдириб келди. тил тарихига оид илмий ишларда эски œзбек тилида 6та, 8та, 9та унлининг мавжуд бœлганлиги ќаšида фикрлар учрайди. эски œзбек тилидаги туркий сœзларда сингармонизм šонунининг амал šилиши, ќозирги œзбек шеваларида контр...

DOC format, 60,0 KB. "эски ўзбек тилида унли ва ундошлар тараққиёти"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.