қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат

DOCX 19,8 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1497260142_68504.docx қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат абдулла қодирий ва жадидчилик масаласи мавзуси қодирийшуносликнинггина эмас, адабиётшунослигимиз-нинг ҳам муҳим ва долзарб, лекин шу пайтга қадар етар-лича эътибор берилмай келаётган масалаларидан. муҳим-лиги шундаки, абдулла қодирийдек узбек адабиётида янги йўл-йўналишни бошлаб берган, узбек романчилик макта-бига асос солган сиймонинг жадидчилик номи билан та-рихга кирган xx аср бошидаги етакчи ижтимоий-сиёсий, маданий-маърифий ҳаракатдан четда туриши мумкин эмас эди. тўғрироғи, қодирий феномени, аслида, жадидчилик-нинг адабиётда намоён бўлишидир. «ўткан кунлар», би-ринчи навбатда жадид адабиётининг, иккинчи номи билан айтганда, янги узбек адабиётининг энг куркам маҳсу-ли. бунинг ажабланадиган жойи йўқ. таажжубимиз сабаби, битта ҳодисани турли номлар билан атаётганимизда ва уларнинг ҳали онгимизга сингиб улгурмаганида. ик-кинчидан, совет мафкураси томонидан бир вақтлар «халқ душмани» рамзига айлантирилган «жадид» сўзини тилга олиш қўрқувининг ҳали-ҳануз сўнгакларимиздан чиқиб кетмаганлигида. лекин бугун бу нарса қуёшнинг борлиги қадар ойдин ҳақиқат бўлиб турибди. у ҳам бўлса, жадидчилик аталмиш ҳодисанинг тарихимизда кечгани, унинг кўҳна туркистон маданий-маънавий янгиланишида буюк омил бўлгани. тўғри, уни …

шундай: туркистон жадидчилиги xix аср охири - xx аср бош-ларида юртимизда майдонга келган муайян ижтимоий-сиссий шароит маҳсули. у сиёсий ҳаётда 1892 йилги эрк ва озодлик курашларидан 1917—1918 йилларда туркистон мухториятини эълон қилиш ва истиқлолчилик ҳаракатла-ригача бўлган воқеаларни ўз ичига қамраб олди. мада-ний-маънавий ишларда xix асрнинг 90-йилларида очил-ган «усули жадид» мактабларидан ўнлаб ёшларни тарақ-қий қилган мамлакатлар олий ўқув юртларига юбориш ва замонавий миллий кадрлар етказиш, ниҳоят, ўз миллий университетини очиш даражасигача кўтаридди. миллий матбуотни майдонга келтирди, миллий театрга асос сол-ди. бадиий ижод соҳасида эса, оддий маиший-ахлоқий мавзулар тасвиридан ўзликка талпинган оталаримизнинг турмуш ва иитилишларини, мураккаб ва ғалаёнли руҳия-тини бутун зиддияти билан очиб берувчи кенг диапазон-ли, ранг-баранг жанрларга эга серранг ва сероҳанг адаби-ётгача бўлган йўл босиб ўтилди. шуларга кўра, биз туркистон жадидчилигини «xix аср охирларидан шакллана бошлаган, xx аср бошларида тўла намоён бўлган, октябрь воқеаларидан кейин хам 20-йил-ларнинг ўрталарига қадар қизғин давом этган, 1929 йил-дан кейин «ким кимни енгади?» деган шиор советлар …

и. «усули жадид»нинг халқ орасига кирганига роса 10 йил тўлган эди. бир йил олдин — 1893 йил и унинг назариётчиси ва амалиётчиси исмоил гаспринский мажид ғанизода деган ширвонлик шогирди билан ўша давр туркистонининг аҳамиятига кўра иккинчи шаҳри ҳисобланган самарқандда бўлиб, 40 кун «усули жадид» сабоқларини ўқиган эдилар. абдулла мак-таб ёшига етган йилларда янги усул мактаблари учун бир нечта дарслик босилиб чиққан эди. у «бир бойга хизмат-чиликка» берилган 1906 йилда миллий матбуотимиз даст-лабки қадамларини қўяётган, машҳур маҳмудхўжа беҳбу-дий мунавварқорининг «хуршид» газетасида иштироки-юнчилар фирқасининг дастур ва аъмолини инсоф ва адо-латгагина эмас, ахлоқ ва одобга ҳам номувофиқ топган, бир йилдан сўнг ўзининг «туркистон мухторияти дасту-ри»ни тузиб, «иттифоқи муслимин» раҳбарияти орқали давлат думаси муҳокамасига киритиш ишлари билан шуғулланар эди. мана, маърифат ва сиёсатдаги ўзгариш-лар. ёш, ҳар нарсага ўта қизиқувчан, унинг устига рус-тузем мактабига қатнаётган абдулланинг булардан беха-бар бўлиши эҳтимолдан узоқ, албатта. туркистон адабиётини зимдан кузатиб келаётган а. н. самойлович 1909 йилдаёқ бу ерда янги …

ча, бу ерда ҳеч бир англашилмовчилик бўлмаслиги керак. чунки «таржимаи ҳол» 1926 йили, ёзувчи «тескаричи, миллатчи» деб асоссиз айбланиши муносабати билан ёзил-ганлиги мутахассисларга маълум. иккинчидан, худди шу йили советлар жадидчиликка қарши кураш компанияси-ни бошлаганларини, «иноғомовчилик» деган «жиноий иш» очилиб, ўттиздан ортиқ киши қамоққа олинганини эс-лайлик. «падаркуш»га ҳавола масаласи эса, советларнинг бу борада ғоят маккорона ва мунофиқона йўл тутганлиги билан изохланади. яъни бир томондан жадидлар қатағо-ни бошланди, иккинчи томондан бир вақтлар ўзлари амир-га ушлаб берган, қатл этилишини томоша қилганлари беҳбудийнинг номини абадийлаштириш мақсадида қарши шаҳрига унинг номи беридди. ва ниҳоят, абдулла қодирий асарларининг, биринчи навбатда, «ўткан кунлар»нинг жадид адабиётига алоқа-дорлиги масаласи. назаримда, бу ерда ҳам ran кўпроқ атамаларимизда ва бир қадар ёндашувларимизнинг бир-биридан фарқлани-шида. агар биз жадидчиликнинг xix аср охири ва xx аср бошларидаги туркистоннинг асосий ва етакчи ҳаракат-чилиги эканини эътироф этсак, унинг шартли равишда ажратиш мумкин бўлган «ташаккул»(х1х асрнинг 80-90-йиллари), «тараққий» (1900-1917 йиллар), «таназзул» (1918—1929) даврларини ҳам қабул қилмоқ керак …

ан кўриниб турганидек, ўтган кун-лар, муаллиф таъкидлаганидек, «тарихимизнинг энг кир-лик, қора кунлари» ҳақида эди. масалани бу хил қўйиш шўро даврининг талаб ва эҳтиёжини кўзда тутади. унга кўра, тарих ўтмиш ва бугунга ажратилиб, бири иккинчи-сига қарама-қарши қўйилмоғи, бири рад этилиб, иккин-чиси улуғланмоғи лозим эди. яширишнинг ҳожати йўқ, совет даври адабиётшунослиги 20-йилларда ҳам, 60-йиллар-да ҳам уни худди шу жиҳатдан таҳлил ва талқин этди, яъни тарихимизнинг «кирлик», «қора кунлари» нималар-у, улар қандай кўрсатилгани устида фикр юритди. бўлиб ўтган баҳс-мунозаралар эса, асосан, бу асарнинг юқоридаги андозага сиғмаган жиҳатлари - муаллифнинг ўз қаҳра-монларига муносабати, урф-удумларимиз, анъаналаримиз тасвири кабилар борасида кетди. уз даврида эса, у син-фий ёндашмаганлиги, ўтмишга тошни яхшироқ отмаган-лиги учун қораланган эди. истиқлол даврида эса, у «ис-тиқлол қайғуси»ни ўзида ташиган асар сифатида таҳлил этилмоқда. бунга қўшимча қилиб, романни «ўткан кун-лар»дан «кир» эмас, «нур» топган, бениҳоя оғир замон-ларда, ҳаётларининг энг бахтсиз онларида ҳам юксак ички маданият, нозик дидлилик, комил ахлоқ ва одоб намуна-ларини намойиш этган …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат"

1497260142_68504.docx қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат абдулла қодирий ва жадидчилик масаласи мавзуси қодирийшуносликнинггина эмас, адабиётшунослигимиз-нинг ҳам муҳим ва долзарб, лекин шу пайтга қадар етар-лича эътибор берилмай келаётган масалаларидан. муҳим-лиги шундаки, абдулла қодирийдек узбек адабиётида янги йўл-йўналишни бошлаб берган, узбек романчилик макта-бига асос солган сиймонинг жадидчилик номи билан та-рихга кирган xx аср бошидаги етакчи ижтимоий-сиёсий, маданий-маърифий ҳаракатдан четда туриши мумкин эмас эди. тўғрироғи, қодирий феномени, аслида, жадидчилик-нинг адабиётда намоён бўлишидир. «ўткан кунлар», би-ринчи навбатда жадид адабиётининг, иккинчи номи билан айтганда, янги узбек адабиётининг энг куркам маҳсу-ли. бунинг ажабланадиган жойи йўқ. таажжубимиз сабаби, битта ҳодисани...

Формат DOCX, 19,8 КБ. Чтобы скачать "қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: қуёш борлигидай ойдин ҳақиқат DOCX Бесплатная загрузка Telegram