kelishik umumiy ma’nolarining nutqiy xususiyatlari

DOCX 29 pages 49.7 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 49.7 KB

File type DOCX

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

mazvu: kelishik umumiy ma’nolarining nutqiy xususiyatlari kurs ishi mundarija kirish………………………...........……………………………….………….....4 i bob. kelishiklar taraqqiyoti 1.1 eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari……...........................................................................................8 1.2 otlarda kelishik ma’nolari…………..........……………………....................15 ii bob. kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari 2.1 kelishik affikslari omonimiya………………....................……………….22 2.2 kelishik kategoriyasining variantliligi ……………………………………….....27 xulosa………………………….............................…………………………...28 foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…...............……………………................30 kirish kurs ishining dolzarbligi: malumki, grammatik ma’no ifodalashning turli vositalari mavjud. masalan, fonetik, leksik, morfologik va sintaktik usullar shular jumlasidandir: demak, grammatik ma’noni fagat so‘z yoki so‘z-shakliga nisbat berish ma’qul emas. nutqni shakllantiruvchi barcha lisoniy birliklar grammatik ahamiyat kasb etishi mumkin. grammatik ma’no deganda til (fonetik, leksik, morfologik va sintaktik) birliklarning bevosita nutqni shakllantiruvchi umumlashma abstrakt ma’nolari tushuniladi. ta’rifni qisqacha sharhlaymiz. ko‘rinadiki, ta'rifda uch muhim unsur mavjud, ular quyidagilar: a) grammatik ma'noning barcha til birliklariga xosligi; b) bevosita nutqni shakllantirishi; v) umumlashma va abstraktligi. keyingi mavzularning birida grammatik ma'no ifodalash usullari haqida fikr yuritganimizda siz grammatik ma'no ifodalashning barcha …

2 / 29

tq tarkibiga kira oladi. shu boisdan birorta til birligi grammatik ma’nodan xoli bo‘la olmaydi. bu esa bizga kurs ishining dolzarbligini belgilaydi. kurs ishining obyekti: fanning dolzarb mavzusi va muammolari chuqur o‘rganiladi. kurs ishi ustida ishlash jarayonida talaba tanlangan mavzuni o‘rganadi. kurs ishining vazifasi: - kelishiklar taraqqiyoti; - eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari; - otlarda kelishik ma'nolari, shakli va vazifasi; - kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari; - kelishik affikslari omonimiyasi; kurs ishining tuzilishi: mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 fasl, xulosa va u foydalanilgan adabiyotlar majmuasidan iborat. i bob. kelishiklar taraqqiyoti 1.1 eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari. kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so‘zning fe'lga, ba'zan boshqa so‘z turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. eski o‘zbek tilida hozirgi o‘zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli bo‘lgan vosita kelishigi shakli xiii-xiv asrlarga oid yozma …

3 / 29

$am keladi. qaratqich kelishigi, bu kelishik qo‘shimchasi ko‘p variantlidir. negizning fonetik xususiyatiga qarab, affiksning maxsus variantlar qo‘shila bergan: -ni'n\nin. mazkur qo‘shimcha har qanday negizlarga qo‘shila beradi qoychi'ni'niti (taf.). yelchinin shahdli'q zahni' shishasi… (nav.ss). bu qo‘shimcha xv asrgacha bo‘lgan yodnomalarda tarkibida lablanmagan unlilar bo‘lmagan negizlarga qo‘shilgan. [footnoteref:1] [1: y.abdurasulov “turkiy tillarning qiyosiy tarixiy grammatikasi” tosh-2008, 89-91 bet.] qaratqich kelishigining bu varianti oxirgi bo‘g‘inda lablangan unlilar qatnashgan negizlarga qo‘shiladi rasulnin so‘zi (taf.). xarunnunaqir' (rabg‘) ko‘zunnun alli'da nargis kelib qati'g‘ ko‘zlug (nav.ss). bu qo‘shimchaning yuqoridagi negizlarga qo‘shilishi xv-xvi asrlargacha davom etgan shuningdek, bu qonuniyatdan chekinish hollari uchraydi: ko‘zunnun niyati (atoiy), xalqnun ranji' (taf). qadimgi turkiy tilda undosh bilan tugagan negizlarga qo‘shiladigan bu qo‘shimchalar eski o‘zbek tilida uchraydi. lekin uning qo‘llanishi ayrim so‘z shakllarigagina xosdir. bu davr yodnomalaridan mazkur qo‘shimcha faqat “tafsir” da ancha keng qo‘llangandir: ul yelin yevlari, anlan'n yevlari. -un qo‘shimchasi. bu qo shimcha kim olmoshi bilangina qo‘llangan sen kimun o‘g‘li'-sen? qaratqich …$

4 / 29

$imchasidan keyin qo‘shilgan: qi'li'ch birla bashi'n kesti (o‘n), ismailni'n yevin sordi' (rabg‘.). tushum kelishigining bu qo‘shimchasi she'riy asarlarda keng qo‘llangan.[footnoteref:2] [2: y.abdurasulov “turkiy tillarning qiyosiy tarixiy grammatikasi” tosh- 2008, 112- 134 bet.] -i"li. bu qo‘shimcha i va ii shaxs egalik qo‘shimchalaridan keyin qo‘shilgan: adl qulagi'-la eshit hali'mi' (muq)- aqli'mi' tomam aldi' tugmai giribanin (furq.). tushum kelishigining belgisiz go‘llanishi ham eski o‘zbek tili uchun xarakterlidir: qoymag‘umdur yetagin (bobir). ko‘nul shakar bikin ag‘zi'n ko‘rup. tushum kelishigining qadimgi turkiy tilga xos bo‘lgan -g‘/g/ig‘/ig/ug‘/ug variantlari eski o‘zbek tilida uchramaydi. jo‘nalish kelishigi. bu kelishik qo‘shimchasi eski o‘zbek tilida -qa\g‘a\ka\ga, -al-a' va -na'/n'a kabi variantlarga ega. shu bilan birga, qadimgi turkiy tilga xos bo‘lgan g‘aru/garu/qaru/karu -ra/ra'/ru/ru' qo‘shimchalari ham ayrim yodnomalarda uchraydi. -g‘a/ ga varianti unli va jarangli undosh bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi. -qa qo‘shimchasi jarangsiz undoshlar va undoshlari bilan tugagan negizlarga qo‘shiladi: yeykim bani' she'r ahli'g‘a sen xan yanli'g‘ \ she'rin bari' she'rlarga sultan yanli'g‘ (bobir). …$

5 / 29

$lar she'riy asarlari hamda prozaik asarlarda qo‘llangani holda, xv asr va undan keyingi davilarda asosan she'riy asarlarda uchraydi. bashlari'ni' qashi'ma yetkurunuz (shn). kel, taqi' yurtuna yega bol (sh tar). ne uchun avval o‘zuna ashna qildi'n meni (atoiy). ya rabb, ne ajab yari' jafakara yoluqtum\\ko‘zi-yu qashi' jadu-vu makkara yoluqtum (lutf). qadimgi turkiy tilga oid bo‘lgan -g‘arulgarulqarulkarutrulru' afikslari eski o‘zbek tilida o‘zining kelishik funksiyasini yo‘qotgan. ular keyinchalik eski o‘zbek tilida ham ravish yasovchilarga aylanib ketgan. qadimgi turkiy tilga oid bo‘lgan -ra'ra' affiksi «tafsir»da uchraydi: ya muhammad, tashra chi'q. biroq bu affiks ham keyinchalik ravish yasovchiga o‘nalish kelishigining belgisiz qo‘llanishi ham eski o‘zbek tili uchun xarakterli bo‘lgan. misollar: senki ul yan azimat yetkundur (nav ss). bir inisin yibarur boldi' hisar (sh n) o‘rin-payt kelishigi. bu kelishikni hosil qiladigan quyidagi affiks variantlan uchraydi: -da\da' jarangli undosh va unli bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: qayg‘uda za'f boldi' (rabg‘). -ta\ta' jarangsiz undosh bilan tugagan so‘zlarga q'shiladi. bu …$

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kelishik umumiy ma’nolarining nutqiy xususiyatlari"

mazvu: kelishik umumiy ma’nolarining nutqiy xususiyatlari kurs ishi mundarija kirish………………………...........……………………………….………….....4 i bob. kelishiklar taraqqiyoti 1.1 eski o‘zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari……...........................................................................................8 1.2 otlarda kelishik ma’nolari…………..........……………………....................15 ii bob. kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari 2.1 kelishik affikslari omonimiya………………....................……………….22 2.2 kelishik kategoriyasining variantliligi ……………………………………….....27 xulosa………………………….............................…………………………...28 foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…...............……………………................30 kirish kurs ishining dolzarbligi: mal...

This file contains 29 pages in DOCX format (49.7 KB). To download "kelishik umumiy ma’nolarining nutqiy xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: kelishik umumiy ma’nolarining n… DOCX 29 pages Free download Telegram