kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi

DOCX 26 pages 64.4 KB Free download

26 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 64.4 KB

File type DOCX

Pages 26

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 26

kurs ishi mavzu: kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi mundarija kirish........................................................................................................................3 i.bob. o‘zbek tilida kelishik kategoriyasi 1.1. kelishik kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot. ...........................................7 1.2. kelishik turlari..................................................................................................19 ii.bob. kelishiklarning lisoniy va nutqiy xususiyatlari 2.1. kelishiklarning oppozitiv munosabatlari tizimi ..............................................23 2.2. badiiy asarlarda kelishiklarning qo‘llanilishi………………………………...24 xulosa.....................................................................................................................25 foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.....................................................................26 kirish til – inson tafakkuri mahsuli va jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarning asosiy vositasidir. har qanday til tizimida grammatik birliklar o‘zaro murakkab aloqalar asosida tashkil topadi va ular orqali fikr aniq, mantiqiy va maqsadga muvofiq tarzda ifodalanadi. shu jihatdan olganda, kelishiklar tizimi ham tilning muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida grammatik munosabatlarni ifodalashda asosiy vosita hisoblanadi. o‘zbek tilshunosligida kelishiklar, ularning shakl va mazmuni, sintaktik vazifasi masalalari doimiy ravishda ilmiy tadqiqot markazida bo‘lib kelgan. ammo so‘nggi yillarda grammatik birliklarning kontekstda o‘zgarishi, ya’ni ularning nutqiy xususiylashuvi jarayoniga alohida e’tibor qaratilmoqda. mazkur kurs ishida aynan shu nuqtai nazardan kelishik kategoriyasining nutqiy realizatsiyasi tahlil qilinadi. kelishik umumiy grammatik ma’noni ifodalovchi birlik …

2 / 26

jihatidan ham o‘zgaradi. ushbu o‘zgarishlar tilda nutqiy xususiylashuv deb ataladi. mavzuning dolzarbligi. dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan bo‘lmish tilshunoslik necha o‘n asrlardiki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo‘lida tinimsiz izlanadi. ayni izlanishlarning hosilasi o‘laroq bu fanda xilma-xil yo‘nalishlar, ilmiy qarashlar nuqtayi nazarlarning yuzaga kelganligidan bugun bexabar bo‘lgan tilshunos yo‘q. shu bois keyingi yillarda lisoniy qurilishning umumiy qonuniyatlarini o‘zbek tili materiallari asosida yangicha tadqiq etish va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlar silsilasi yuzaga keldi. bu izlanishlarning salmog‘i kundan kunga oshib bormoqda. prezidentimiz shavkat mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: “barcha sohalarda o‘zbek tilidan to‘laqonli foydalanish, lotin yozuviga asoslangan alifboni takomillashtirish va boshqa millat vakillarining til o‘rganishi uchun sharoitlar yaratish juda muhim”[footnoteref:1]. [1: mirziyoyev sh.m o‘zbek tilining nufuzini ko’tarish to‘g‘risida qaror.2019.10.22] hozirgi kunda o‘zbek tili davlat tili sifatida siyosiy-huquqiy, iqtisodiy-ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy hayotimizda faol qo‘llanmoqda, xalqaro minbarlardan baralla yangramoqda. mustaqillik yillarida o‘zbek xalqining o‘z tili, adabiyoti, san’ati va tarixi yanada chuqurroq, uning o‘ziga xos nafosatini …

3 / 26

asosida tashkil etish, madaniyat, san’at va adabiyot sohalarini takomillashtirish, kitobxonlik madaniyatini oshirish bo‘yicha qabul qilingan o‘nlab farmon va qarorlar o‘zbek tili ravnaqiga bevosita xizmat qilmoqda. bu haqda gapirganda, keyingi yillarda ona tilimizda faoliyat yuritadigan yuzlab bog‘chalar, maktablar, oliy o‘quv yurtlari, yangi gazeta va jurnallar, tele-radio kanallar, nashriyotlar, madaniy-ma’rifiy muassasalar, kutubxonalar tashkil etilayotganini qayd etish lozim. alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining faoliyati yo‘lga qo‘yildi. bu yerda folklorshunoslik, amaliy filologiya, dialektologiya, turkologiya, matnshunoslik kabi yo‘nalishlar ochildi. bu borada yangi o‘quv dasturlari yaratilayotgani, darslik va qo‘llanmalar, risola va monografiyalar nashr etilayotgani, ilmiy anjumanlar, ommaviy axborot vositalarida o‘zbek tilining buguni va istiqboli haqida amaliy taklif va tashabbuslar bildirilayotgani g‘oyat muhim ahamiyatga ega. prezidentimiz shavkat mirziyoyev: “o‘zbek tilining qo‘llanish doirasini kengaytirish, mamlakatimizda yashayotgan turli millatlarga mansub vatandoshlarimizning davlat tilini o‘rganishlari uchun tegishli sharoit yaratib berish, yurtimizda va xorijda o‘zbek tilini o‘rgatadigan o‘quv markazlarini ko‘paytirish zarur”,[footnoteref:2]-deb ta’kidladi. [2: mirziyoev sh.m o‘zbek …

4 / 26

va qo‘llanmalarda, h.ne’matov, a.g‘ulomov, m.hamroyev, d.muhammedova, d.shodmonqulova, sh.shahobiddinova, a.berdialiyev, j.muxtorov, sh.rahmatullayev, a.nurmonov, n.mahmudov, sh.mirzaqulov, h.jamolxonov kabi olimlarning qarashlari mavjud. shuningdek, oliy o’quv yurtlari uchun mo‘ljallangan turli darslik va to‘plamlardan ham kelishik kategoriyasiga doir qarashlar o‘rin olgan. tadqiqotning maqsadi. o‘zbek tilida kelishiklar kategoriyasi haqida umumiy ma’lumotlarni, kelishik turlari va ularni badiiy asarlarda qo‘llanishi, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish. tadqiqotning vazifalari. o‘zbek tilshunoslarining kelishik kategoriyasi turlari, o‘ziga xos xususiyatlariga doir ishlarini ko‘zdan kechirish. ta’lim bosqichlari dasturlarida uzviylik va uzluksizlik tamoyili asosida masalaning qo‘yilishini qiyosiy o‘rganib chiqishdan iborat. i bob.o‘zbek tilida kelishik kategoriyasi 1.1. kelishik kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot kelishik morfologik kategoriyalar ichida o‘zining sintaktik tabiati g‘oyat ustunligi bilan ajralib turadi. har qanday kelishik, odatda, o‘zi shakllantirayotgan so‘zni boshqasi bilan bog‘laydi. bu bog‘lanish matnda yaqqol sezilib turadi. masalan, kattalarni hurmat qiling, ozdan ko‘p yaxshi. sintaktik xususiyatning bunday ustivorligi semantik jihatni susaytiradi. shu tufayli ham kelishiklarning semantik xususiyati borasida yuzaga kelgan qarashlar sintaktik jihatiga …

5 / 26

hi qutb (uning borligi biroz shubhaliroq tuyulsa ham) aynan semantikadir.[footnoteref:3] [3: abdurahmonov gʻ. va boshqalar. hozirgi oʻzbek adabiy tili. t, 1979 .] 2. lisoniy jihat: kelishiklarga mohiyatan xos bo‘lgan ziddiyatli jihatlar har birining realizatsiyasi uchun qulay lisoniy sharoitlar mavjud. sintaktik jihatning yorqin realizatsiyasi uchun bunday imkoniyat ancha keng bo‘lsa, semantik jihat uchun bu xil imkoniyat chegaralangandir. so‘zning sintaktik vazifa o‘zgarmagan holda turli kelishiklarni qabul qila olish o‘rinlari ana shu xil (semantik jihatning yorqinlashuvi) imkoniyatni yuzaga keltiradi. kesim pozitsiyasi ana shu xil pozitsiyalarning eng qulayidir. buning boisi shundaki, kesim turkiy tillarda mutlaq hokim bo‘lak bo‘lib, uning tarkibidagi shakllar semantikasi tobelik natijasida yuzaga keluvchi xiralashuvdan holi. shuningdek, ega pozitsiyasi ham, kesim darajasida bo‘lmasa-da, kelishikning semantik xususiyati yorqinlashuvida qulaylik tug‘diradi. chunki ega va kesim gap asosining o‘zaro grammatik boshqarilmas a’zolaridir. ammo o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlari ega pozitsiyasida faqat bosh kelishikning tura olishini taqozo etganligi tufayli, bu pozitsiyaning ushbu kelishik semantik xususiyatlarini qay …

Want to read more?

Download all 26 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi"

kurs ishi mavzu: kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi mundarija kirish........................................................................................................................3 i.bob. o‘zbek tilida kelishik kategoriyasi 1.1. kelishik kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot. ...........................................7 1.2. kelishik turlari..................................................................................................19 ii.bob. kelishiklarning lisoniy va nutqiy xususiyatlari 2.1. kelishiklarning oppozitiv munosabatlari tizimi ..............................................23 2.2. badiiy asarlarda kelishiklarning qo‘llanilishi………………………………...24 xulosa.........................................................................................................

This file contains 26 pages in DOCX format (64.4 KB). To download "kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi", click the Telegram button on the left.

Tags: kelishik umumiy ma’nosining nut… DOCX 26 pages Free download Telegram