"kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi"

DOCX 37 pages 109.2 KB Free download

37 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 109.2 KB

File type DOCX

Pages 37

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 37

o‘zbekiston respublikasi oliy talim, fan va innovatsion vazirligi alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek filologiyasi fakulteti 201-guruh talabasi sharipov ahrorning “kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi” mavzusida tayyorlagan kurs ishi ilmiy rahbar: marhabo umrzaqova toshkent – 2025 mundarija: kirish 3 i bob. kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi 5 1.1. kelishik qo‘shimchalarining ko‘makchilar bilan almashinuvi va unda yuzaga chiqadigan turli xil uslubiy va nutqiy ma’nolar 5 1.2. kelishik qo‘shimchalari og‘zaki dealektik sharoitda nutqiy xususiylashuvni yuzaga keltirishi 13 ii. bob. kelishiklarning uslubiy va izchil ma’no munosabatlari 25 2.1. qaratqich kelishigi va tushum kelishigining o‘zaro birlashgan va farqli jihatlari 25 2.2. ot, fe’l, sifat so‘z turkumida aloqa-munosabat kategoriyasi sifatida kelishik qo‘shimchalarining o‘rni 32 xulosa 35 foydalanilgan adabiyotlar 36 kirish kurs ishining dolzarbligi. kelishik shakllarining umumiy ma’nosining xususiylashuvi bir qancha o‘rinlarda kuzatiladi. og‘zaki nutqda, turli hududga mansub sheva dealektlarida, o‘zaro sinonimiyasida bu yaqqol ko‘zga tashlanadi va boshqa jihatlari bilan ham …

2 / 37

yetib kelgan. tahlil jarayonida bu qo‘shimchalar haqida muhim xulosalar va dalillar berish o‘rinli va zarur. ko‘makchilar bilan almashinuvida ham bir qancha nozik ma’nolar kelib chiqadi. so‘z turkumlariga qo‘shilish jarayonida esa ba’zi fonetik o‘zgarishlarga uchrashi holatlari kuzatiladi. hozirgi o‘zbek tili grammatikasi va kelishiklari bo‘yicha bir qancha olimlarning munozarali fikrlari mavjud: h.ne’matov, a.abduazizov, e.begmatov, sh.bobojonov, o.bozorov, i.madrahimov, n.mahmudov, b.mengliyev, s.muhamedova, m.narziyeva, g.ne’matova, a.nurmonov, sh.orifjonova, sh.rahmatullayev, r.rasulov, r.safarova, b.qilichev, s.g‘iyosov, n.shirinova kabilar ba’zi bir tushunchalar bilan fikrlani olib borishgan. ayniqsa, a. g‘ulomovning “o‘zbek tili kelishiklari” kitobi va bundan tashqari grammatika bo‘yicha olib borilgan fikrlar ahamiyatga molik. ishning obyekti va predmeti. tadqiqot obyekti uchun darslik va qo‘llanmalarda berilgan umumnazariy ma’lumotlar, davriy matbuot sahifalaridagi va boshqa sohalardan olingan materiallar belgilandi. o‘zbek tilida mavjud bo‘lgan kelishik shakllarini o‘rganish darslik qo‘llanmalardan foydalanildi. kurs ishining manbalari. kurs ishimizning manbalari sifatida oldin bu sohada amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari va oliy ta’lim muassasalari uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalar, fikrimizni tasdiqlash …

3 / 37

olimlar tomonidan qo‘llangan yo‘l va usullar ishimiz uchun muhim yo‘llanma vazifasini o‘taganini e’tiborga oligan holda ushbu ishning ilmiy yangiligini quyidagicha aytishimiz mumkin: o‘zbek tilidagi kelishik shakllarini solishtirib, taqqoslashdir. mavzuning o‘rganilish darajasi. mazkur kurs ishida o‘zbek tilshunosligida kelishik shakllarining o‘rganilishiga doir ilmiy – nazariy ma’lumotlar bilan tanishib, badiiy asarlarda mazkur masalaning tadqiqiga oid fikrlarni jamlashga, badiiy matnda tutgan o‘rnini belgilashga va asosiy xususiyatlarini ko‘rsatishga e’tibor qaratdik. kelishiklarning nutqiy va tarixiy xususiyati borasida mufassal to‘xtalishga harakat qilamiz. o‘zbek tilida mavjud kelishiklar va yozuvchilar tomonidan yaratilgan individual xarakterga ega yangi shakllar tadqiqotning predmeti hisoblanadi. o‘zbek tilshunosligida professor sh.rahmatullayev, f.abdullayev, a.p.hojiyev, i.qo‘chqortoyev, m.mirtojiyev, a.nurmonov, n.mahmudov, a.berdialiyev, h.g.ne’matov, r.rasulov kabi olimlar tomonidan qo‘llangan yo‘l va usullar ishimiz uchun muhim yo‘llanma vazifasini otaganini e’tiborga oligan holda ushbu ishning ilmiy yangiligini quyidagicha aytishimiz mumkin: o‘zbek tilida kelishik shakllarni solishtirib, taqqoslashdir. ishning ahamiyati. kurs ishimizning xulosa va natijalari o‘zbek tilshunosligi, xususan, o‘zbek tilida so‘z yasalish tizimi bo‘yicha ilmiy-tadqiqot …

4 / 37

ari va ularning variantlari rang-barang uslubiy bo‘yoqqa ega. kelishik affikslari o‘zaro sinonimik munosabatga kirishishdan tashqari, boshqa grammatik shakllar, ko‘makchi so‘zlar bilan ham sinonimlik hosil qiladi. bu maʼlum bir kelishik formasidagi xususiy semalarning boshqa kelishik affikslari yoki ko‘makchi so‘zlardagi xususiy semalarga ma’nodosh, vazifadosh bo‘lib kelishi natijasi, yaʼni kelishik shakllarining polisemantik xususiyatidan kelib chiqadi. turli kelishik affikslarining vazifadosh qo‘llanishi kelishik shakli va ko‘makchi sinonimiyasi, kelishik affikslarining belgili va belgisiz ishlatilishi, ularning turli kontekstdagi maʼno nozikliklari uslubiy ahamiyat kasb etadi. [footnoteref:1] [1: qilichev e. o'zbek tilining amaliy stilistikasi. — t.: 1999. – b.16-20.] qaratqich kelishigi belgili va belgisiz ishlatiladi. u belgili qo‘llanganda qarashlilik ma’nosi ta’kidlanib, aniq anglashilib turadi: daraxtning ildizi, dehqonlarning hayoti. belgisiz qo‘llanganda esa qaratqich va qaralmish asosida anglashilgan qarashlilik ma’nosi umumiy, mavhum bo‘ladi. bunda so‘zning qaratqich kelishigida ekanligi qaralmishdagi egalik affiksi orqali anglashilib turadi: daraxt ildizi, dehqonlar hayoti. ba’zan qaratqich ham, qaralmish ham belgisiz qo‘llanilib, so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqa mazmun orqali …

5 / 37

navoiy ijodi o‘zbeklar uchun katta boylik”, degan edi. darhaqiqat, navoiyni tushunish uchun millat tilining barcha shevalaridan xabardor bo‘lmoq lozim; 7. boyagi yigitning, avazning, qo‘li gul ekan; 8. hayotim lazzati, qalbim qo‘risan, vatanim! 9. noming qalbim so‘rog‘indadur, jamoling ko‘z qarog‘imdadur; 10. bir lahza jimlikdan keyin allaqayerdan qo‘ylarning, sigirlarning ma’rashi, ho‘kizlaming o‘kirishi eshitildi; 11. saidiy o‘zining ish bo‘lmasiga kirib, deraza yonidagi kresloga o‘tirdi-da, stol ustidagi kitobni oldi; kelishik qo‘shimchalari bilan ko‘makchilar o‘zaro sinonimik munosabatda bo‘lsa ham, ular o‘rtasida ma’lum ma’no farqlanishi mavjud. kelishik qo‘shimchasi yordamida bog‘langanda hokim bo‘lak ifodalagan harakatning chiqish yoki yo‘nalish nuqtasi aniq, ko‘makchi yordamida bog‘langanda esa noaniq bo‘ladi[footnoteref:2]. [2: a. nurmonov, a. sobirov, n. qosimova. hozirgi o‘zbek adabiy tili.- toshkent.: 2013. – b.460-466.] qaratqich kelishigidagi so‘z belgili va belgisiz shaklda ba’zi ko‘makchilar bilan munosabatga kirishib, ular bitta sintaktik vazifani, ya’ni to‘ldiruvchi yoki hol vazifasini bajaradi: erkak qaddi to‘g‘risidagi gapi mening uchun ham yangilik. ovqat orqasidan choy berildi. olimxon kavak …

Want to read more?

Download all 37 pages for free via Telegram.

Download full file

About ""kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi""

o‘zbekiston respublikasi oliy talim, fan va innovatsion vazirligi alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek filologiyasi fakulteti 201-guruh talabasi sharipov ahrorning “kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi” mavzusida tayyorlagan kurs ishi ilmiy rahbar: marhabo umrzaqova toshkent – 2025 mundarija: kirish 3 i bob. kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi 5 1.1. kelishik qo‘shimchalarining ko‘makchilar bilan almashinuvi va unda yuzaga chiqadigan turli xil uslubiy va nutqiy ma’nolar 5 1.2. kelishik qo‘shimchalari og‘zaki dealektik sharoitda nutqiy xususiylashuvni yuzaga keltirishi 13 ii. bob. kelishiklarning uslubiy va izchil ma’no munosabatlari 25 2.1. qaratqich kelishigi va tushum kelishigining o‘zaro birlashgan va farqli jiha...

This file contains 37 pages in DOCX format (109.2 KB). To download ""kelishik umumiy ma’nosining nutqiy xususiylashuvi"", click the Telegram button on the left.

Tags: "kelishik umumiy ma’nosining nu… DOCX 37 pages Free download Telegram