falsafada substansiya va materiya muammosi

DOC 113.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1443690056_61387.doc falsafada substansiya va materiya muammosi reja: 1. substansiya muammosi va substansiyaning о‘ziga xos xususiyatlari. 2.materiya tushunchasining vujudga kelish va uning funksiyalari. 3.materiyaning tashkil topish darajalari. substansiya tushunchasining mohiyati. falsafa tarixida o‘zining mavjudligi uchun o‘zidan boshqa hyech narsaga muhtoj bo‘lmagan birinchi asosni ifodalash uchun «substansiya» (lot. substantia – mohiyat, asos) kategoriyasi qo‘llaniladi. ilk falsafiy yo‘nalishlarning vakillari barcha narsalar asosini tashkil etuvchi moddani birinchi asos sifatida tushunganlar. odatda, bunday asos sifatida o‘sha davrda umumiy e'tirof etilgan birinchi stixiyalar: yer, suv, havo, olov yoki fikriy konstruksiyalar, «birinchi g‘ishtlar» - apeyron, atomlar qaralgan. “avesto”da birlamchi substansiya olov deb atalgan. keyinchalik substansiya kategoriyasi o‘zgarmas, nisbatan barqaror va hyech narsa bilan bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud o‘ta keng asosga aylandi. inson idrok etadigan dunyoning butun rang-barangligi va o‘zgaruvchanligi substansiya bilan bog‘lana boshladi. bunday asoslar sifatida falsafada asosan materiya, xudo, ong, g‘oya, flogiston, efir va shu kabilar amal qilgan. niderland faylasufi benedikt spinoza (1632-1677) «causa sui» – …

abchisidir; u abadiy mavjuddir; tabiat o‘z-o‘zining sababchisidir...». «tabiat qandaydir buyum emas; u doim o‘z holicha mavjud bo‘lgan; hamma narsa uning bag‘rida vujudga keladi; u barcha narsalar bilan ta'minlangan ulkan ustaxonadir...» . shu ma'noda tabiat ham, substansiya ham sirtdan hyech qanday turtkiga muhtoj emas. leybnits esa: «har qanday haqiqiy substansiya faqat va faqat ta'sir ko‘rsatadi », deb ta'kidlagan. modomiki, substansiya hamma narsani o‘z ichiga oluvchi va o‘zi uchun boshqa hyech qanday asos yoki shartni nazarda tutmaydigan birinchi sabab ekan, u o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud har qanday narsaning mavjud bo‘lish imkoniyatini istisno etadi. substansiya xoh xudo, xoh g‘oya, o‘zlik, ruh yoki ekzistensiya bo‘lsin – yagonadir! «substansiya» tushunchasi ko‘plikda qo‘llanilishi mumkin emas. uning ko‘pligi haqidagi g‘oya bu tushunchaning ta'rifiga zid, chunki ikki yoki bir necha narsa mavjud bo‘lgan taqdirda, ularning birontasi ham substansiya hisoblanmaydi. substansiyalilik paradoksi ana shundan iborat. alximiklar mazkur atamani ko‘plikda qo‘llab, «substansiyali shakllar», «substansiyaga xos sifatlar» to‘g‘risida so‘z yuritganlar …

tarixidagi eng salmoqli yondashuvlar kurashi nuqtai nazaridan substansiya tabiatini tushunishga nisbatan ancha keng tarqalgan ikki yondashuv – materialistik va idealistik monizmni qayd etish lozim. materialistik monizm dunyo yagona, uzviy, u azaldan moddiy va dunyoning birligi zamirida ayni shu moddiylik yotadi, deb hisoblaydi. bu konsepsiyada olam ong va ideallikdan emas, balki moddiylikdan keltirib chiqariladi. bunday yondashuvlarning o‘ta rivojlangan ko‘rinishlariga biz fales, geraklit, spinoza va uning izdoshlari asarlarida duch kelamiz. idealistik monizm esa, materiyani har qanday borliqning boqiy mavjudligi, yo‘q bo‘lmasligi va birinchi asosiga ega bo‘lgan qandaydir ideal narsaning mahsuli deb hisoblaydi. bunda ob'ektiv-idealistik monizmni (masalan, platonda – bu o‘lmas g‘oyalar, zardo‘shtiylikda olov, o‘rta asr falsafasida – xudo, gegelda – yaratilmaydigan va o‘z-o‘zidan rivojlanadigan «mutlaq g‘oya») va sub'ektiv-idealistik monizmni (masalan, borliqning barcha jismoniy va ruhiy holatlarini «neytral» asosdan – dunyoning qandaydir mavhum konstruksiyalari, «elementlari»dan keltirib chiqargan max) farqlash mumkin. dualizm (lot. dualis – ikki yoqlama) birinchi asos sifatida ikkita substansiya tan olingan …

intellektual intuitsiya va deduksiya kabi o‘ziga xos ko‘rinishlarida namoyon bo‘ldi. u ruhiy substansiyaning butunlay jismsizligini e'tirof etadi. garchi r.dekart yangi falsafa va fan asoschilaridan biri bo‘lsa-da, uning g‘oyalarida o‘rta asr falsafasidan meros qolgan «substansiya» atamasining alohida narsani tushunish uchun qo‘llanilishiga, shuningdek, u ikki muhim - universal va cheksiz substansiya – fikrlash va ko‘lamni alohida erkin maqomga ega, deb e'lon qilganiga duch kelish mumkin. r.dekartning «cogio ergo sum» – «men fikrlayapman, demak, mavjudman», degan iborasi falsafiy tafakkurni barcha narsalarning negizi sifatida tan olganligidan dalolat beradi. r.dekart fikrlovchi substansiyaning uzviyligini va har bir «men», ya'ni aqlli jonzotga bevosita, ko‘lamli substansiya esa – bilvosita ochiqligini isbotladi. ajralmas substansiya (aql) metafizikaning o‘rganish predmetini, ajraluvchi substansiya (ko‘lam) esa fizika predmetini tashkil etadi. ikki asos, xususan: muhabbat va nafrat, yaxshilik va yomonlik, erkinlik va zaruriyatning teng huquqliligi g‘oyasi ilgari surilgan har qanday falsafiy nazariya dualistik nazariya sifatida amal qilgan. ikki substansiya – ma'naviy va moddiy substansiyalarni …

ngach, uning kechishini kuzatgan, pirovardida, insonning ruhiy holati uning jismoniy vujudiga bog‘liq, degan xulosaga kelgan. j.lametri monistik-materializmni himoya qilib, cheksiz takomillashuvchi yagona moddiy substansiya mavjud, degan g‘oyani ilgari surgan. substansiyaga xos sezish va fikrlash qobiliyati vujudli jismlarda mavjud bo‘ladi. sezish va fikrlash qobiliyatining o‘zi tashqi jismlarning miyaga ta'siri bilan bog‘liq. shu sababli aynan tashqi dunyo insonning «miya ekrani»da aks etadi, tana ehtiyojlari esa, j.lametrining fikriga ko‘ra, «aql mezoni» sifatida amal qiladi. plyuralizm (lot. – ko‘plik, ko‘p xillik, ko‘p sonlik)dunyoning negizida ikkita emas, balki undan ko‘proq mohiyat borligini tan oluvchi ta'limotdir. atamasini ham x.volf 1712 yilda taklif qilgan. bu ayni shu ta'limotda borliqning ko‘p sonli mustaqil va o‘zaro bog‘lanmaydigan asoslari borligi haqidagi g‘oya ham ilgari surilgan. leybnitsning monadalar haqidagi ta'limoti (monadologiya) plyuralizmning klassik ko‘rinishi hisoblanadi. ushbu ta'limotga ko‘ra, dunyo son-sanoqsiz ruhiy substansiyalardan tashkil topadi. plyuralistik yondashuvning bundan oldinroq ilgari surilgan ko‘rinishlari ham mavjud. masalan, empedokl yaratgan dunyoning to‘rt asosi haqidagi ta'limot …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "falsafada substansiya va materiya muammosi"

1443690056_61387.doc falsafada substansiya va materiya muammosi reja: 1. substansiya muammosi va substansiyaning о‘ziga xos xususiyatlari. 2.materiya tushunchasining vujudga kelish va uning funksiyalari. 3.materiyaning tashkil topish darajalari. substansiya tushunchasining mohiyati. falsafa tarixida o‘zining mavjudligi uchun o‘zidan boshqa hyech narsaga muhtoj bo‘lmagan birinchi asosni ifodalash uchun «substansiya» (lot. substantia – mohiyat, asos) kategoriyasi qo‘llaniladi. ilk falsafiy yo‘nalishlarning vakillari barcha narsalar asosini tashkil etuvchi moddani birinchi asos sifatida tushunganlar. odatda, bunday asos sifatida o‘sha davrda umumiy e'tirof etilgan birinchi stixiyalar: yer, suv, havo, olov yoki fikriy konstruksiyalar, «birinchi g‘ishtlar» - apeyron, atomlar qaralgan. “avesto”d...

DOC format, 113.5 KB. To download "falsafada substansiya va materiya muammosi", click the Telegram button on the left.

Tags: falsafada substansiya va materi… DOC Free download Telegram