оппозициялар классификацияси

DOC 114.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1404479128_53815.doc оппозициялар классификацияси page 6 оппозициялар классификацияси н.с.трубецкой буйича а.а.реформатский буйича 1. бир улчовли(бир томонли):узбек тилида (т-д). ii.куп улчовли (куп томонли):узбек тилида(б-д-г)(п-т-к). а.гомоген(яъни оппозициянинг чекка погонасидаги аъзолар) (у-е), (а-у); (бир погона ошганда) (у-у-о),(и-е-а). 2.гетероген(орасига бошка аъзони куйиш мумкин эмас);узбек тилида(п-т),(б-д). б.1. пропорционал(бошка жуфтларда кайтарилувчи);узбек тилида (в-б), (т-д), (к-г), (с-з), (ч-дж), (ф-в), (х-г),(ш-ж). бошка куринишда: iii.1. приватив (аъзолари бирида «бор»,иккинчисида»йук»белгили): узбек тилида(т-д),(с-з), (к-г) каби унлиларда (и-у), (е-у),(а-о). 2. погонали («градуаль»); аъзолари бир сифатнинг хар хил даражасига (и-е-а),(у-у-о). 3. эквивалент(белгининг бор-йуклиги хам, погона хам куринмайди): (п-т), (ф-к). узбек тили вокализмига хос (и-е-а),(у-у-о). iv. тугри йуналишли фонологик («прямофонологические»)(ф-х),(ф-с),(с-х)оркали; (з-х),(з-г),(г-х) оркали. v. 1. нейтрализациялашувчи: (т-д), (с-з), (п-б), (к-г) каби. 2. нейтрализациялашмовчи: (п-м), (с-ш), (н-м), (и-е), (е-а) каби. i.коррелятив: 1.ёпик (икки аъзога эга булган; буни «бином»дейилади): узбек тилида (т-д),(е-у). 2. очик (куп аъзога эга булган). 1.погонали узбек тилида (и-е-а),(у-у-о). 2. погонасиз: а) занжирсимон богланиш («цепочнуе»); узбек тилида (п-т-к), (б-д-г), ф-с-ш-х-х); б)йигилган(«пучковуе»); узбек тилида дж ч …
2
. узаро якин (к-г), (п-т) каби. 2. узаро якин булмаган (ф-х), (ф-с), (с-к) оркали). юкоридагилардан куринадики, фонологик оппозицияларнинг структураси мураккаб ва хилма-хилдир. уларнинг купчилиги куп аъзога эга булган((п-т-к-х) каби) оппозициялардир. одатда, икки аъзога эга булган (т-д), (с-з) каби оппозициялар фонологик системанинг таснифида анча кулайлик тугдиради. ана шу кулайликни эътиборга олиб, экспериментал текширишлар (спектрографик, рентгенографик) натижасида р.якобсон, м.халле ва г.фант жахон тилларининг барчасида топиладиган ун икки нафар фаркланиш белгиларининг карама-каршиликлар системани таклиф этдилар. бу назария «дихотомик фонология» номи билан юритилади. чунки унда хар бир фаркланиш белгиси дихотомик ёки бинар (иккитадан) тартибда берилади. бу назария кисман бошка назарияларнинг айрим томонларини ва нутк товушлари, ургу ва тоннинг артикуляцион ва акустик характеристикасини узида мужассамлаштирган. дихотомик фонологияда берилган фаркланиш белгиларининг артикуляцион ва акустик характеристикаси ва уларнинг кайси фонемаларга тегишли эканлигини куйидаги таблицага жойлаштирдик. уни узбек тили фонемалари мисолида куриб утамиз. куйида берилган дихотомик фонология назарияси туркий тилларнинг тарихий ва хозирги давр фонологик системаларини киёслашда а.м.шчербак …
3
цион терминлардир. бундай аралаш терминология нокулайдир. 2. барча 12 нафар фаркланиш белгиларининг дихотомик (иккиталик) эканлиги, барча оппозициялар бинар холатда берилган ва улар барча тиллардаги унли ва ундош фонемалар учун умумий (универсал) деган фикрни тугдиради. аслида тилдаги купрок оппозициялар куп улчовли ва уларни иккитадан килиб олиш учун маълум логик принципдан фойдаланиш зарур. шу туфайли баъзи фаркланиш белгилари иккига булинади. масалан, компакт-диффуз оппозицияси очик-ёпик унлиларга тегишли булса, ярим очик (ярим ёпик) унлилар кандай каралиши керак? улар компакт хам, диффуз хам эмас. демак, «компакт-диффуз» белгиси «компакт-компакт эмас», «диффуз-диффуз эмас» белгиларига ажратилиши зарур. бундай караш а.м.шчербак томонидан узбек тили унлиларининг тилнинг кутарилишига кура классификациясида берилган. а-е, е-и лабланмаган (оддий тоналлик) о-у, у-у лабланган (бемоль тоналлик) очик ярим ярим очик очик ёпик бунда (е) ва (у) унли фонемалари урта кутарилишда (ярим очик булганлиги туфайли) бир йула икки марта хам очик, хам ёпик унли фонемаларга карама-карши куйилган. бу терминологияда компакт-компакт эмас: (а-е), (о-у), диффуз эмас-диффуз: (е-и), …
4
г титраши аник ифодаланган формат структурасининг борлиги- йуклиги унлилар (и,е,а,у,о). ундошлар(п, б, т, д, с, з) ва бошкалар.(одатда унлиларнинг ундошларга фонологик оппозицияси курсатилмайди) 2.ундош- ундош эмас огиз бушлигида тусикнинг борлиги-йуклиги энергиянинг умумий даражаси паст-юкорилиги а)ундошлар(ф,в,п,б,с,з,т,д,нг,г) каби : унлилар (и,е,а,у,о); б)(р) ва (л) сонантлари бир йула унлиликва ундошлик белгисига эга. 3.компакт- диффуз тил олди -тил орка артикуляция спектрнинг кисман тор марказий областида куп-кам энергиянинг тупланиши; бу энергия нинг уму- мий микдори бир вакт ичида ошиб- камайиб бориши оркали бош карилади а)очик-ёпик унлилар оппозицияси: (и,а), (у-о). бунда (е) ва (о) унлилари бир йула хам компакт, хам диффузлик белгисига эга булгани туфайли икки марта оппозицияга-очик ва ёпик унлилар билан киради: (е-и),(е-а);(у-у),(у-о); б)тил орка (веляр) лаб ундошлари оппозицияси: (к,г,к,х)-(п,б,ф,в,м); тил олди (портловчи), тил урта ундоши, тил орка ундошлари(портловчи) оппозицияси: (т,д,й,)-(к,г,к,); 4.кучли - кучсиз (напражен-нуй-не напраженнуй) огиз бушлигининг нейтрал холатига нисбатан катта- кичик очилиши. кучли товушларни талаффуз килишда катнашувчи нутк органлари (тил, огиз бушлиги- девори, …
5
сивли гининг кама йиши хисо бига ва тул дирувчи (бурун) фор мант хисо бига бор энергиянинг анча кенг- тор частота лар йулига таксимоти 7. булинган- давомий («прерванний-непрерван ний») огиз бушлигини тез очиб ёки ёпиш давомида товуш нинг кескин кир- килиб колиши- аксинча, давомий равишда талаф фузи товушнинг йуколиши (гармоник тебраниш чистота йу лининг юко рисида) ва унгача ёки ундан кейин энергиянинг частотанинг катта йулига таркалиши (утиш порт лаш шакли да-ундош ларда ёки формант характерис тикасининг унлиларда тез узгариши натижасида булади) -то вуш билан унинг йуколишига утишнинг булмаслиги портловчи (т,д,к,г,п,б,к) ва сиргалувчи ундошлар (ф,в,с,з,ш,ж,х,х)оппозицияси 8.кескин- сокин (кескин эмас)(«резкий-нерезкий») четлари уткир силлик булиши («острие и гладкие края»): 1-си 2- дан мураккаб тусик ва тулдирув чи тусикнинг арти куляция урнида алохида товуш хо лида эшитилиши билан фаркланади шовкин ин тенсивлиги нинг (кучи нинг) купли ги-камлиги сиргалувчан (ф,в,с,х,з,ш,ж)ва портловчи ундошлар оппозицияси (п, б, т, д, к, г, к); сиргалувчи- африкатлар: (ш-ч)(ж-дж,о(ноль)товуш-(ц) 9.киркилган- киркилмаган («глоттал- …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "оппозициялар классификацияси"

1404479128_53815.doc оппозициялар классификацияси page 6 оппозициялар классификацияси н.с.трубецкой буйича а.а.реформатский буйича 1. бир улчовли(бир томонли):узбек тилида (т-д). ii.куп улчовли (куп томонли):узбек тилида(б-д-г)(п-т-к). а.гомоген(яъни оппозициянинг чекка погонасидаги аъзолар) (у-е), (а-у); (бир погона ошганда) (у-у-о),(и-е-а). 2.гетероген(орасига бошка аъзони куйиш мумкин эмас);узбек тилида(п-т),(б-д). б.1. пропорционал(бошка жуфтларда кайтарилувчи);узбек тилида (в-б), (т-д), (к-г), (с-з), (ч-дж), (ф-в), (х-г),(ш-ж). бошка куринишда: iii.1. приватив (аъзолари бирида «бор»,иккинчисида»йук»белгили): узбек тилида(т-д),(с-з), (к-г) каби унлиларда (и-у), (е-у),(а-о). 2. погонали («градуаль»); аъзолари бир сифатнинг хар хил даражасига (и-е-а),(у-у-о). 3. эквивалент(белгининг бор-...

DOC format, 114.5 KB. To download "оппозициялар классификацияси", click the Telegram button on the left.