meteorlar

PPT 18 pages 1.3 MB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.3 MB

File type PPT

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

slayd 1 13- §. meteorlar («uchar yulduzlar») va meteor «yomg'irlari». meteoritlar tunda chiroyli iz qoldirib «uchgan yulduz»larni kim ko'rmagan deysiz? biroq bu «uchar yulduz»larning haqiqiy yulduzlarga hech aloqasi yo'qligini bar kim ham bilmasa kerak. aslida ular — osmonning «daydi» mayda tosh zarrachalaridir. ularning kattaliklari millimetrning ulushlarida, massalari esa milligrammlarda o'lchanadi. ular yerga yaqinlashgach, planetamiz atmosferasiga sekundiga 10 kilometrdan 70—80 kilometrgacha tezlik bilan kiradilar. shubhasiz, bunday katta.tezlikdagi tosh zarrachasi atmosfera molekulalari bilan ishqalanib cho'g'lanadi va uchish davomida juda tez yemiriladi. fanda meteorlar deb yuritiluvchi «uchar yulduz»lar yo'lining uzunligi bu osmon jismlarining kattaliklari bilan bog'liq bo'lishi o'z-o'zidan tushunarli. meteor zarralar qanday vujudga keladi, ularning manbalari qayerda, degan tabiiy savol tug'iladi. gap shundaki, ayrim kome-talar, quyosh sistemasining boshqa osmon jismlaridan farq qilib, vaqt o'tishi bilan parchalanadi. kometa har daf 'a quyosh yaqinidan o'tayotib, yadrosiga tegishli bir qism gaz va changni yo'qotadi. kometa yadrosida bu gaz va changlarning zaxirasi chegaralan-ganligini e'tiborga olsak, ma'lum davrdan …

2 / 18

an darak beradi. aslida kometa gaz zaxirasidan ajralgandan keyin ham changli dum hosil qilib, «sochli» degan nomni anchaga oqlab yura-di. kometaning butunlay parchalanib ko'zdan yo'qolishi boshqa bir jarayonning — mexanik parchalanishning oqibatida bo'ladi. mexanik parchalanish quyosh yaqinidan o'tayotgan juda ko'p kometalarda kuzatilgan. xususan, 1846-yilda kuzatilgan biela kometasi quyosh yaqinidan o'tayotib ikki bo'lakka ajralgan. navbatdagi 1857- yili ko'rinishida, bu bo'laklarning biri ikkinchi-sidan ikki million kilometrga uzoqlashgan va shundan keyin to shu paytgacha, har qancha urinishlarga qaramay, bu kometa hech kim tomonidan kuzatilmagan. 1872- yili mazkur kometaning yerga juda yaqin oraliqda o'tish paytida kometa o'rnida kuchli «meteor yoriig'iri» kuzatilgan (104- rasm). 104—rasm. meteor «yomg’iri» 1950-yili olim d.d.dubyago parchalangan kometa yadrola-rining meteor oqimlarining vujudga kelishidagi rolini chuqur o'rganib chiqdi. uning hisob-kitobining ko'rsatishicha, kometa yadrosini «tashlab qochgan» meteor zarralarining buluti quyosh beradigan ko'tarilish kuchi ta'sirida ham cho'zilib, ham kengaya boradi va bir necha ming yillardan so'ng kometa orbitasi bo'ylab bir tekis taqsimlanib qoladi. parchalangan …

3 / 18

o yulduz turkumida proyeksiyalanib ko'rinadigan chiroyli drakonid «meteor yomg'iri» tasvirlangan. ba'zan samoning «daydi» toshlari ancha katta bo'lib, yer atmo-sferasi qatlamidan o'tayotganda yonib ulgurmaydi va bolidko'rini-shida yer sirtiga tushadi (106- rasm). ular meteoritlar degan nom bilan yuritiladi. meteoritlar asosan toshdan, temirdan, tosh-temir-dan va ba'zan muzdan iborat bo'ladi. 105—rasm. ajdarho yulduz turkumiga proyeksiyalangan drakonid «meteor yomg’iri» 106—rasm. a) yer sirtiga tushayotgan meteoridning osmonda qoldirgan izi—bulut; b) mazkur meteorid tushgan (30.06.1938) joyda, portlash oqibatida qulagan daraxtlar (rasm 1978—yilda olingan) tarixda kishilar bir necha bor osmon jismlarining yerga «tash-rif» buyurgan «vakili» muzdan iborat bo'lganini ko'rishgan. xuddi shunday hodisadan bin kiyev viloyatida kuzatilgan: 1970- yilning 8- mayida yagotina shahrida bulutsiz ochiq havodan kattagina muz parchasi yerga urilib, bir necha bo'lakchalarga parchalanib ketgan. bo'laklarning umumiy og'irligi, tortilganda, 15 kilogramniga yetgan. buyuk karl zamonasining qo'lyozmalaridan birida esa osmon-dan kattaligi sal kam uydek keladigan muz parchasi tushganligi haqida yoziladi. 1908- yili sibir taygasiga «mehmon» bo'lgan boshqa bir osmon …

4 / 18

ri ma'lum bo'ladi. qolganlari quruqlikka tushadigan 150 toshning hammasi ham aholi yashaydigan joylar atrofiga tushavermaydi albatta, shuning uchun osmon «mehmonlari»ni ko'rish har kimga ham nasib bo'lavermaydi. 1947- yilning 12- fevral kuni boshqa bir osmon toshi — sixote-alinsk meteoritining tushishiga uzoq sharqdagi iman shaharchasida istiqomat qiluvchi rassom medvedev guvoh bo'ldi. uning ma'lum qilishicha, olov shar orqasidan burqsigan tutundan iz qoldirib va turli tomonlarga uchqunlar sochib, katta tezlik bilan gorizont tomonga uchdi. olov shar gorizontdan yo'qolgandan so'ng u tomondan juda kuchli portlash tovushi eshitildi. keying! yillarda bu temir meteoritni o'rganish yuzasidan uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiyalar bu «osmon mehmoni» yer sirtiga tushishdan oldin-roq havoda parchalanganini va uning parchalaridan hosil bo'lgan voronkalar bir necha kvadrat kilometrli maydonni egallaganini aniqlashdi. hosil bo'lgan voronkalarning (o'ralarning) diametri 60 santimetrdan 28 metrgacha bo'lib, ulardan topilgan meteorit bo'laklarining og'irligi 1 kilogrammdan 70 kilogrammgachani tashkil qildi. hisoblashlar meteorit bo'laklarining umumiy og'irligi 100 tonnadan kam emasligini ko'rsatdi. birinchi bo'lib osmondan tosh tushishi …

5 / 18

osmonga uchib ketmasligi» uchun temir zanjirlar bilan bog'lab qo'yilgan. bu cherkov ham xudojo'ylar uchun muqaddas qadamjoga aylangan. yerga tushib turadigan bu toshlar qayerdan keladi, degan savol tug'iladi. gap shundaki, osmonda turli kattalikka ega bo'lgan har xil toshlar ming-minglab topilgan bo'lib, ular ham planetalar kabi quyoshning atrofida aylanadi. ularning ichida turli orbitalilari bilan birga, orbitalari yagona bo'lganlari ham ko'plab uchraydi. xususan, parchalangan kometa («dumli yulduz») orbitasida ming-lab turli kattaliklardagi osmon jismlari ham uchraydi. orbitasi bo'ylab harakatlanayotgan bunday mayda jismlar yer yaqinidan o'tayotib, uning kuchli ta'-siriga beriladilar va o'z «yo'l-lari»ni planetamiz tomon bu-rishga majbur bo'ladilar. meteorit yerga urilganda uning tezligiga bog'liq ravishda turli kattalikdagi o'ralar hosil qiladi. o'raning chuqurligi urilish joyining yumshoqligiga ham bog'liq, albatta. 1871- yil 10- dekabrda bandunga (yava) yaqinidagi sholi maydoniga tushgan meteoritning og'irligi 8 kilogramm bo'lib, yerga 1 metrgacha kirib ketgan. 1910- yilning 12-iyulida sant-mixel (finlyandiya) yaqiniga tushgan osmon toshining og'irligi esa 10 kilogramm bo'lib, yarim metr chuqurlikdagi …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "meteorlar"

slayd 1 13- §. meteorlar («uchar yulduzlar») va meteor «yomg'irlari». meteoritlar tunda chiroyli iz qoldirib «uchgan yulduz»larni kim ko'rmagan deysiz? biroq bu «uchar yulduz»larning haqiqiy yulduzlarga hech aloqasi yo'qligini bar kim ham bilmasa kerak. aslida ular — osmonning «daydi» mayda tosh zarrachalaridir. ularning kattaliklari millimetrning ulushlarida, massalari esa milligrammlarda o'lchanadi. ular yerga yaqinlashgach, planetamiz atmosferasiga sekundiga 10 kilometrdan 70—80 kilometrgacha tezlik bilan kiradilar. shubhasiz, bunday katta.tezlikdagi tosh zarrachasi atmosfera molekulalari bilan ishqalanib cho'g'lanadi va uchish davomida juda tez yemiriladi. fanda meteorlar deb yuritiluvchi «uchar yulduz»lar yo'lining uzunligi bu osmon jismlarining kattaliklari bilan bog'liq bo'lishi o'z...

This file contains 18 pages in PPT format (1.3 MB). To download "meteorlar", click the Telegram button on the left.

Tags: meteorlar PPT 18 pages Free download Telegram