borliq (ontalogiya)

DOCX 16 стр. 34,6 КБ Бесплатная загрузка

16 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 34,6 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 16

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 16

mavzu: borliq (ontalogiya) reja: 1. borliq tushunchasi, uning ta’riflanishi. 2. borliq va substansiya muammosi. 3. borliqning turlari. 4. materiya borliqning moddiy shakli sifatida. materiyaning tuzilish darajalari. materiyaning ko‘rinishlari. 5. borliqning atributlari. materiya, harakat, fazo, vaqt birligi. 1. falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta’limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta’limot», ya’ni borliq haqidagi fan ma’nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754) ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy borliqdan ajratib oluvchi borliq haqidagi ta’limotdir» deb hisoblashgan. borliqning o‘zi nima? bu savolga javob berish uchun borliqning inson va insonlar hayoti bilan bog‘liq ildizlariga nazar tashlashga to‘g‘ri keladi. kishilar qadimdan o‘zlarini qurshab turgan tabiat va jamiyat, inson va insoniyat haqida o‘ylar ekan, …

2 / 16

keyinchalik ham mavjud bo‘lib qolishiga ishonishgan. shu tarzda ularda «borliq» va «yo‘qlik» haqida tasavvurlar shakllangan. borliq turli konsepsiyalarda turlicha talqin etiladi. markaziy osiyo tuprog‘ida vujudga kelgan zardushtiylik ta’limotida borliq quyosh va olovning hosilasidir, alangalanib turgan olov borliqning asosiy mohiyatini tashkil etadi, deb hisoblangan. chunki bu g‘oya bo‘yicha, har qanday o‘zgarish va harakatning asosida olov yotadi va u borliqqa mavjudlik baxsh etadi. qadimgi yunon faylasufi suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi va uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo‘ladi, insonning bilimi qancha keng bo‘lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi, deb hisoblaydi. qadimgi dunyoning atomist olimi demokrit borliq atomlar majmuasidan iborat deb tushuntirgan. uning fikricha, borliqning mohiyati uning mavjudligidadir. mavjud bo‘lmagan narsa yo‘qlikdir. islom ta’limotida esa borliq bu ilohiy voqelikdir. ya’ni u olloh yaratgan mavjudlikdir. bu borada vahdati vujud va vahdati mavjud ta’limotlari bo‘lgan. islom diniga mansub mutafakkirlar borliq haqidagi ta’limotni har taraflama rivojlantirganlar. masalan, forobiy fikricha, ilk borliq azaliy ollohning …

3 / 16

. borliq o‘ziga ob’ektiv va sub’ektiv reallikni, mavjud bo‘lgan va mavjud bo‘ladigan olamlarni, moddiylik va ma’naviylikni, o‘tmish va kelajakni, o‘limni va hayotni, ruh va jismni qamrab oluvchi umumiy tushunchadir. atrofimizdagi odam, olam, tabiat, jamiyat, tafakkur, g‘oyalar, o‘y-xayollarimiz barchasi birday mavjuddir, ular turli tarzda va shakllarda namoyon bo‘lib, hammasi mavjudlik belgisi ostida umumlashib, borliq tushunchasiga kiradi. materialistik mazmundagi borliq tushunchasi ta’rifiga faqat ob’ektiv real olam, ongdan tashqaridagi, unga bog‘liq bo‘lmagan jismoniy mohiyatga ega bo‘lgan narsalargina kiritiladi. borliqning ideal, virtual, potensial, abstrakt, ma’naviy shakllari bu ta’rifdan tashqarida qoladi. aslida esa, borliq kategoriyasi umumiy abstraksiya bo‘lib, mavjudlik belgisi bilan barcha narsa va hodisalarni o‘ziga qamrab oluvchi o‘ta keng tushunchadir. u o‘ziga nafaqat ob’ektiv reallikni, balki sub’ektiv reallikni ham qamrab oladi. borliq haqidagi muammo falsafada tarixan markaziy o‘rin egallaydi. falsafa o‘rganadigan qaysi bir masalani olmaylik, u borliq muammosi bilan bog‘liq ekanligini ko‘ramiz. haqiqatdan ham, borliq, unga munosabat masalasi falsafiy qarashlarda muhim ahamiyatga egadir, chunki, …

4 / 16

laridan farq ham qilishadi. agar moddiylik va ma’naviylikni bir-biriga taqqoslasak, moddiylik sub’ektdan mustaqil ravishda, ma’naviylik esa unga bog‘liq ravishda mavjud bo‘ladi. shunday qilib, borliq mohiyat jihatidan moddiy borliq va ma’naviy borliqqa bo‘linadi. borliqni shakllarga ajratishda uning asosida, mohiyatida nimalar yotishiga e’tibor qaratish lozim. shu tariqa falsafada substansiya kategoriyasi shakllangan. substansiya (lotin. substantia - mohiyat, asosida yotuvchi nimadir) muayyan narsalar, voqealar, hodisalar va jarayonlar xilma-xilligining ichki birligida namoyon bo‘luvchi mohiyat. substansiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki ruhiy mohiyat anglangan. o‘rta asr sharq falsafasi namoyandalari al-kindiy, zakariyo roziy, forobiy, ibn sino, ibn rushd asarlarida substansiya deb hamma narsaning moddiy yoki ma’naviy asosi, mohiyati tushunilgan. substansiyaga qarama-qarshi tushuncha «aksidensiya» deb atalgan. aksidensiya (lot. accidentia - o‘tkinchi, tasodifiy) narsa va hodisalarning o‘tkinchi sifatlarini ifodalaydi. forobiyning yozishicha, «olamda substansiya va aksidensiya hamda ularni yaratuvchi marhamatli ijodkordan boshqa hech narsa yo‘qdir»; «aksidensiyani sezgilar …

5 / 16

ning ikki xil atributidir (atribut - ajralmas xususiyati degani). g.leybnitsning fikricha, olamning asosida ko‘plab mustaqil substansiyalar (monadalar) yotadi. gnoseologik yo‘nalish bo‘yicha, substansiya olamning asosida yotuvchi shartli g‘oyalardan iboratdir (j.lokk). j.berkli esa ham moddiy, ham ma’naviy substansiyaning mavjudligini inkor etgan va substansiya deb, dunyoni idrok qilishning gipotetik assotsiatsiyasini anglagan. i.kantning nuqtai nazaricha, «u shunday bir doimiy narsaki, faqat unga nisbatangina hamma vaqtinchalik, o‘tkinchi hodisalarni aniqlash mumkin». xegel «absolyut g‘oya», «absolyut ruh» ni substansiya deb qarab, uni narsalarning muhim, o‘zgaruvchan, rivojlanuvchi tomonlarining yaxlitligidir, deb hisoblaydi. olamning tuzilishini tushunish yana bir tushuncha «substrat» kategoriyasi bilan ham bog‘langandir. substrat (lot. substratun - asos, to‘shama, taglik) narsa va hodisalarning umumiy moddiy asosi, nisbatan oddiy va sifat jihatdan elementar bo‘lgan moddiy yoki g‘oyaviy tuzilmalar majmuasi. ayrim falsafiy konsepsiyalarda substrat deb dunyoni tashkil etuvchi mutlaq elementar va bo‘linmas asoslar tushunilgan. masalan, qadimgi hind falsafasida olamning asosida to‘rtta bo‘linmas unsur - suv, havo, tuproq va olov yotadi deb …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 16 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "borliq (ontalogiya)"

mavzu: borliq (ontalogiya) reja: 1. borliq tushunchasi, uning ta’riflanishi. 2. borliq va substansiya muammosi. 3. borliqning turlari. 4. materiya borliqning moddiy shakli sifatida. materiyaning tuzilish darajalari. materiyaning ko‘rinishlari. 5. borliqning atributlari. materiya, harakat, fazo, vaqt birligi. 1. falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta’limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta’limot», ya’ni borliq haqidagi fan ma’nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754) ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham...

Этот файл содержит 16 стр. в формате DOCX (34,6 КБ). Чтобы скачать "borliq (ontalogiya)", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: borliq (ontalogiya) DOCX 16 стр. Бесплатная загрузка Telegram