borliq (ontologiya) va rivojlanish

PPTX 18 pages 825.4 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 825.4 KB

File type PPTX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

mavzu;borliq (ontologiya) va rivojlanish. bajardi; davurova munisa davronova umida islamjanova ruxshona ergasheva robiya mavzu; borliq (ontologiya) va rivojlanish reja: 1.borliq tushunchasi, uning ta’riflanishi. 2.borliq va substansiya muammosi. 3.borliqning turlari. 4.materiya borliqning moddiy shakli sifatida. materiyaning tuzilish darajalari. materiyaning ko‘rinishlari. 5.borliqning atributlari. materiya, harakat, fazo, vaqt birligi. tayanch so‘z va iboralar: ontologiya, borliq, yo‘qlik, ob’ektiv va sub’ektiv borliq, substansiya, aksidensiya, substrat, moddiy va g‘oyaviy borliq, aktual va potensial borliq, real va virtual borliq, tabiiy va ijtimoiy borliq, monizm, dualizm, plyuralizm, materiya, borliqning atributlari, harakat, fazo, vaqt. 1. falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta’limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta’limot», ya’ni borliq haqidagi fan ma’nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754) ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni …

2 / 18

m dunyoga kelishi (tug‘ilishi), yashashi va nihoyat vafot etishi (o‘lishi), «yo‘qlikka aylanishi» haqida o‘ylay boshlashadi. shu asosda kishilarning «bu dunyo» va «u dunyo» (narigi dunyo), ya’ni odamning vafotidan so‘ng uning ruhi ko‘chib o‘tadigan «dunyolar» haqidagi tasavvurlari paydo bo‘lgan. kishilar o‘zlarining kundalik tajribalari asosida atrofidagi dunyoning hozir mavjudligi, o‘zlari tug‘ilmasdan ilgari ham mavjud bo‘lganligiga va keyinchalik ham mavjud bo‘lib qolishiga ishonishgan. shu tarzda ularda «borliq» va «yo‘qlik» haqida tasavvurlar shakllangan. borliq turli konsepsiyalarda turlicha talqin etiladi. markaziy osiyo tuprog‘ida vujudga kelgan zardushtiylik ta’limotida borliq quyosh va olovning hosilasidir, alangalanib turgan olov borliqning asosiy mohiyatini tashkil etadi, deb hisoblangan. chunki bu g‘oya bo‘yicha, har qanday o‘zgarish va harakatning asosida olov yotadi va u borliqqa mavjudlik baxsh etadi. qadimgi yunon faylasufi suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi va uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo‘ladi, insonning bilimi qancha keng bo‘lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi, deb hisoblaydi. qadimgi dunyoning atomist olimi demokrit …

3 / 18

nanlashtirib tushuntirishadi. borliq o‘ziga ob’ektiv va sub’ektiv reallikni, mavjud bo‘lgan va mavjud bo‘ladigan olamlarni, moddiylik va ma’naviylikni, o‘tmish va kelajakni, o‘limni va hayotni, ruh va jismni qamrab oluvchi umumiy tushunchadir. atrofimizdagi odam, olam, tabiat, jamiyat, tafakkur, g‘oyalar, o‘y-xayollarimiz barchasi birday mavjuddir, ular turli tarzda va shakllarda namoyon bo‘lib, hammasi mavjudlik belgisi ostida umumlashib, borliq tushunchasiga kiradi. materialistik mazmundagi borliq tushunchasi ta’rifiga faqat ob’ektiv real olam, ongdan tashqaridagi, unga bog‘liq bo‘lmagan jismoniy mohiyatga ega bo‘lgan narsalargina kiritiladi. borliqning ideal, virtual, potensial, abstrakt, ma’naviy shakllari bu ta’rifdan tashqarida qoladi. borliqning asosiy sohalariga tabiat, jamiyat va ong kiradi. bu sohalar uchun umumiy jihat - ularning mavjudligidadir. a.g.spirkin shunday yozadi: «barcha mavjud narsalar borliqqa mansubdir. ularga moddiy jismlar ham, barcha (fizik, ximik, geologik, biologik, ijtimoiy, psixologik, ma’naviy) jarayonlar ham, ularning xossalari, aloqalari va munosabatlari ham kiradi. u chyqur hayolotning mevasi bo‘lgan ertak va afsonalar, hatto bemorning xayolidagi alahsirashlar ham, borliqning qismi bo‘lgan ma’naviy reallik …

4 / 18

vchi mohiyat. substansiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki ruhiy mohiyat anglangan. o‘rta asr sharq falsafasi namoyandalari al-kindiy, zakariyo roziy, forobiy, ibn sino, ibn rushd asarlarida substansiya deb hamma narsaning moddiy yoki ma’naviy asosi, mohiyati tushunilgan. substansiyaga qarama-qarshi tushuncha «aksidensiya» deb atalgan. aksidensiya (lot. accidentia - o‘tkinchi, tasodifiy) narsa va hodisalarning o‘tkinchi sifatlarini ifodalaydi. forobiyning yozishicha, «olamda substansiya va aksidensiya hamda ularni yaratuvchi marhamatli ijodkordan boshqa hech narsa yo‘qdir»; «aksidensiyani sezgilar orqali his etish mumkin, substansiyani esa faqat aql anglab etadi»; «masalan, olma - substansiya bo‘lsa, uning qizilligi esa aksidensiyadir». substansiyani talqin etishda falsafada ikki xil - ontologik va gnoseologik yo‘nalish bor. ontologik yo‘nalish bo‘yicha f.bekon substansiya borliqning eng tub asosida yotadi deb hisoblagan va substansiyani muayyan narsalarning shakli bilan aynanlashtirgan. r.dekart borliqning asosida ikki xil mustaqil substansiya: moddiy va ma’naviy substansiya yotadi deydi. moddiy substansiya borliqning ko‘lami …

5 / 18

yut g‘oya», «absolyut ruh» ni substansiya deb qarab, uni narsalarning muhim, o‘zgaruvchan, rivojlanuvchi tomonlarining yaxlitligidir, deb hisoblaydi. olamning tuzilishini tushunish yana bir tushuncha «substrat» kategoriyasi bilan ham bog‘langandir. hozirgi zamonda borliqning turli tashkiliy struktura darajalariga aloqador bo‘lgan fizik, ximiyaviy, geologik, biologik, fiziologik, ijtimoiy (sotsiologik), psixologik fazo va vaqt haqidagi konsepsiyalar ham yaratilmoqda. bunday konsepsiyalarda olamning tuzilishi jihatdan xilma-xilligi va birligi, ko‘p qirraliligi va cheksizligi, murakkabligi va nihoyasizligi asoslanmoqda. xx asr oxiri va x1x asrning boshlarida nazariy fizika, topologiya, chiziqli algebra, kvant fizikasi, qora tuynuklar fizikasi, relyativistik kosmologiya fanlarining rivojlanishi fazo va vaqt haqidagi tasavvurlarni jiddiy o‘zgartirdi image1.png image2.png image3.png /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq (ontologiya) va rivojlanish"

mavzu;borliq (ontologiya) va rivojlanish. bajardi; davurova munisa davronova umida islamjanova ruxshona ergasheva robiya mavzu; borliq (ontologiya) va rivojlanish reja: 1.borliq tushunchasi, uning ta’riflanishi. 2.borliq va substansiya muammosi. 3.borliqning turlari. 4.materiya borliqning moddiy shakli sifatida. materiyaning tuzilish darajalari. materiyaning ko‘rinishlari. 5.borliqning atributlari. materiya, harakat, fazo, vaqt birligi. tayanch so‘z va iboralar: ontologiya, borliq, yo‘qlik, ob’ektiv va sub’ektiv borliq, substansiya, aksidensiya, substrat, moddiy va g‘oyaviy borliq, aktual va potensial borliq, real va virtual borliq, tabiiy va ijtimoiy borliq, monizm, dualizm, plyuralizm, materiya, borliqning atributlari, harakat, fazo, vaqt. 1. falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni ...

This file contains 18 pages in PPTX format (825.4 KB). To download "borliq (ontologiya) va rivojlanish", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq (ontologiya) va rivojlan… PPTX 18 pages Free download Telegram