borliq falsafasi (ontologiya)

DOCX 18 pages 186.2 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 186.2 KB

File type DOCX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

3-mavzu: borliq falsafasi (ontologiya) reja: 1. ontologiya borliq haqidagi ta’limot. falsafa tarixida borliq haqidagi qarashlar evolyusiyasi. 2. borliq shakllarining tasnifi: tabiat borlig‘i va ma’naviy borliq, ijtimoiy borliq va inson borlig‘i. virtual borliq tushunchasi 3. substansiya va substrat tushunchasilari. geotsentrik va nogeotsentrik moddiy tizimlar 4. xarakat borlikning mavjudlik sharti. falsafa tarixida makon va vaqtga substansional va relyasion yondashuvlar tayanch tushunchalar olam, monizm, dualizm, plyuralizm, substansiya, substrat, individual olam, ijtimoiy olam, real olam, virtual olam; borliq, yo‘qlik, mavjudlik, reallik, materiya, harakat, fazo, vaqt; tabiat, muhit, biosfera, noosfera, hayot, ekologiya, naturfilosofiya, ekologik ong. falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta’limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta’limot», ya’ni borliq haqidagi fan ma’nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754) ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning …

2 / 18

ining ham dunyoga kelishi (tug‘ilishi), yashashi va nihoyat vafot etishi (o‘lishi), «yo‘qlikka aylanishi» haqida o‘ylay boshlashadi. shu asosda kishilarning «bu dunyo» va «u dunyo» (narigi dunyo), ya’ni odamning vafotidan so‘ng uning ruhi ko‘chib o‘tadigan «dunyolar» haqidagi tasavvurlari paydo bo‘lgan. kishilar o‘zlarining kundalik tajribalari asosida atrofidagi dunyoning hozir mavjudligi, o‘zlari tug‘ilmasdan ilgari ham mavjud bo‘lganligiga va keyinchalik ham mavjud bo‘lib qolishiga ishonishgan. shu tarzda ularda «borliq» va «yo‘qlik» haqida tasavvurlar shakllangan. borliq turli konsepsiyalarda turlicha talqin etiladi. markaziy osiyo tuprog‘ida vujudga kelgan zardushtiylik ta’limotida borliq quyosh va olovning hosilasidir, alangalanib turgan olov borliqning asosiy mohiyatini tashkil etadi, deb hisoblangan. chunki bu g‘oya bo‘yicha, har qanday o‘zgarish va harakatning asosida olov yotadi va u borliqqa mavjudlik baxsh etadi. 9 qadimgi yunon faylasufi suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi va uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo‘ladi, insonning bilimi qancha keng bo‘lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi, deb hisoblaydi. qadimgi dunyoning atomist …

3 / 18

gi zamon bilan, ya’ni shu aktual olamga bog‘lab tushuntirdilar. aslida, borliq keng falsafiy tushuncha bo‘lib o‘ziga butun mavjudlikni, uning o‘tmishi, hozir va kelajagini ham qamrab oladi. faylasuflar borliqni tushuntirish uchun yo‘qlik tushunchasini unga antipod qilib olishgan va shu asosda borliqning zaruriy mohiyatini ochishga intilganlar. materialistik adabiyotlarda borliqni ob’ektiv reallik bilan, materiya bilan aynanlashtirib tushuntirishadi. ontologiya tushunchasi. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo‘lib, unda borliq va yo‘qlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi o‘rganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega bo‘lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. “ontologiya” atamasi yunoncha so’zdan olingan bo’lib (ontos – borliq, logos – so‘z, ta’limot), borliq haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi. ontologiya falsafada alohida o‘rin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy mazmun kasb etadigan gnoseologiya, aksiologiya, ijtimoiy falsafa, axloq, estetika, mantiq kabi tarkibiy qismlari paydo bo‘ldi. lekin ularning barchasi zamirida ontologiya yotadi. falsafiy kategoriyalar orasida «borliq» kategoriyasi …

4 / 18

ammosi. «borliq» kategoriyasi falsafa paydo bo‘lishi bilan shakllangan va izchil nazariy qiziqish predmetiga aylangan bo‘lsada, dunyo haqida odamlar ancha oldinroq fikr yurita boshlaganlar va bu tasavvurlar ko‘p sonli afsonalar va miflarda bizgacha etib kelgan. hozirgi zamon falsafiy adabiyotlarida “borliq” tushunchasini tor va keng ma’noda qo‘llash hollariga duch kelamiz. tor ma’noda “borliq” ongga bog‘liq bo‘lmagan ob’ektiv olam, keng ma’noda - bu barcha mavjud narsalardir. borliq muammosini falsafiy anglab etishga ilk urinishlar miloddan avvalgi birinchi ming yillikda vujudga kelgan qadimgi hind va qadimgi xitoy falsafalaridayoq kuzatiladi. qadimgi hindiston mutafakkirlari borliq sirining tagiga etishga harakat qilar ekanlar, quyosh tunda qaerga ketadi, yulduzlar kunduzi qayoqqa yo‘qoladi kabi savollarga javob topishga uringanlar va bu tasavvurlarni insoniyatga ma’lum bo‘lgan eng qadimgi kitob – rigvedalarda aks ettirganlar. “rigveda”da aytilishicha, olamning paydo bo‘lishida “asat”deb ataluvchi ibtido bosh rolni o‘ynagan. “asat” imkoniy borliq, ya’ni “yo‘qlik” demakdir. “asat” asta-sekin “sat”(”mavjudlik”)ka aylangan. qadimgi xitoyda keng tarqalgan daosizmning asoschisi lao-tszining fikricha, “borliq” …

5 / 18

580-500 yillar) «hamma narsa sondir», degan xulosaga keladi. u erning sharsimonligi haqidagi g‘oyani birinchi bo‘lib ilgari suradi. keyinchalik bu g‘oyani parmenid (mil. av. 540-480-yillar) qo‘llab-quvvatladi va unga yozma ta’rif beradi. parmenid faylasuflar orasida birinchi bo‘lib borliqni kategoriya sifatida tavsifladi va uni maxsus falsafiy tahlil predmetiga aylantirdi. u haqiqiy borliq mohiyatining o‘zgarmasligi haqidagi g‘oyani ilgari suradi. parmenid fikricha, borliq paydo bo‘lmagan va u yo‘q ham bo‘lmaydi, chunki undan boshqa hech narsa yo‘q va bo‘lishi mumkin ham emas. borliq yagona (uzluksiz), harakatsiz va barkamoldir. u o‘z chegaralariga ega bo‘lib, «ulkan mutlaqo yumaloq sharga» o‘xshaydi. parmenidning yagona, ajralmas, o‘zgarmas va harakatsiz borliq haqidagi ta’limoti ellinlar dunyosida shuhrat qozondi va eletlar maktabi vakili bo‘lgan samoslik melis tomonidan davom ettirildi. u parmenid fikriga asosan qo‘shilgan holda, «tabiat yoki borliq haqida» deb nomlangan asarida borliq chegarasiz ekanligini qayd etadi. uning fikricha, agar borliqning chegarasi borligini tan olsak, bu borliq yo‘qlik bilan chegaradosh ekanligini anglatadi. biroq, hamonki …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq falsafasi (ontologiya)"

3-mavzu: borliq falsafasi (ontologiya) reja: 1. ontologiya borliq haqidagi ta’limot. falsafa tarixida borliq haqidagi qarashlar evolyusiyasi. 2. borliq shakllarining tasnifi: tabiat borlig‘i va ma’naviy borliq, ijtimoiy borliq va inson borlig‘i. virtual borliq tushunchasi 3. substansiya va substrat tushunchasilari. geotsentrik va nogeotsentrik moddiy tizimlar 4. xarakat borlikning mavjudlik sharti. falsafa tarixida makon va vaqtga substansional va relyasion yondashuvlar tayanch tushunchalar olam, monizm, dualizm, plyuralizm, substansiya, substrat, individual olam, ijtimoiy olam, real olam, virtual olam; borliq, yo‘qlik, mavjudlik, reallik, materiya, harakat, fazo, vaqt; tabiat, muhit, biosfera, noosfera, hayot, ekologiya, naturfilosofiya, ekologik ong. falsafa fanining borliq haqidagi masa...

This file contains 18 pages in DOCX format (186.2 KB). To download "borliq falsafasi (ontologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq falsafasi (ontologiya) DOCX 18 pages Free download Telegram