borliq falsafasi (ontologiya)

DOCX 1 page 69.5 KB Free download

1 page

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 69.5 KB

File type DOCX

Pages 1

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 1

4-mavzu. borliq falsafasi (ontologiya) (2 soat) ma’ruza reja: 1. borliqni ta’riflash muammosi. 2. makon, vaqt va harakat tushunchalari. 3. qonun tushunchasi. qonunlarning turlari. 4. falsafaning asosiy qonunlari. 5. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. 6. o‘zbekistonda “yashil makon” umummilliy dasturining atrof-muhitni saqlab qolishdagi ahamiyati. tyanch iboralar: borliq tushunchasi, borliq muammosi, mavjudlik, borliq va yo'qlik,harakat, makon va zamon, tabiat borlig'i, ijtimoiy borliq, ma'naviy borliq, inson borlig'i, virtual borliq, ontologiya, metafizika, substantsiya, substrat tushunchasi, materiya tushunchasi, in'ikos nazariyasi, harakat, makon va vaqt - materiyaning yashash sharti. borliq tushunchasining tahlili. biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt, harakat, hayot, ong va shu kabilar haqida tasavvur hosil qilish uchun asosan fizika, astronomiya va biologiya kabi tabiatshunoslik fanlariga murojaat etamiz. lekin bu falsafada borliq muammolari o’rganilmaydi, degan ma’noni anglatmaydi. bugungi kunda olimlar notirik, tirik dunyo va ijtimoiy dunyo nima, degan savollarga javob to’ishda jiddiy yutuqlarga erishganlar. ular dunyo haqida o’tgan asrlarda yashagan o’z hamkasblariga qaraganda to’laroq va …

2 / 1

jalb qilmoqda. shuni ta’kidlash lozimki, fizika va boshqa muayyan fanlarga joiz bo’lmagan narsalar falsafa uchun joizdir. aniq dalillarga tayanadigan va ularga muvofiq qarashlar birligiga erishishga harakat qiladigan tabiatshunoslikdan farqli o’laroq, falsafa yakdillikka intilmaydi va ayni bir muammolar bo’yicha ba’zan qarama-qarshi, bir-birini istisno etuvchi javoblar beradi. shu tariqa u dunyoqarashni kengaytiradi, eski muammolarning odatdagi talqinini o’zgartiradi, aniq fanlarning metodlari bilan amalga tatbiq etiladigan yangi yechimlar ustida ijodiy izlanishga da’vat etadi. shu tariqa falsafa evristik va metodologik rolni bajarar ekan, ayni zamonda o’zi ham tabiatshunoslik oluvchi ishonchli natijalarga muhtoj bo’ladi va ulardan yangi nazariyalar tuzish uchun asos sifatida foydalanadi. shu sababli biz borliqning asosiy shakllari va fundamental asoslarini falsafa nuqtayi nazaridan o’rganar ekanmiz, albatta yo ishonchliligi shubha uyg’otmaydigan, yo borliqni yaxshiroq tushuntirgani uchun qabul qilinadigan tabiiy-ilmiy material va daliliy ma’lumotlarga tayanamiz. falsafa tarixida borliq muammosi. o’quv kurslarida asosiy falsafiy muammolarni o’rganish odatda ontologiyadan boshlanadi. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo’lib, unda borliq …

3 / 1

di. o’z navbatida ontologiya har qanday falsafiy dunyoqarashning negizi hisoblanadi va shu tariqa o’z tarkibiga kirmaydigan boshqa falsafiy muammolar talqinini ko’p jihatdan belgilaydi. «borliq» kategoriyasi. aksariyat falsafiy tizimlarning kategoriyalar a’’aratini tashkil etadigan ko’p sonli falsafiy kategoriyalar orasida «borliq» kategoriyasi doimo markaziy o’rinni egallaydi. chunki u har qanday predmet , hodisa, voqea va shu kabilarning eng muhim xususiyatini, aniqroq aytganda, ularning mavjud bo’lish, bevosita yoki bilvosita namoyon bo’lish, o’zaro ta’sirga kirishish qobiliyatini aks ettiradi. bu inson o’zligini va o’zini qurshagan borliqni anglashga ilk urinishlaridayoq duch keladigan har qanday ob’ektning, borliq har qanday qismining umumiy xossasidir. shunday qilib, borliq masalasi insonning dunyoni oqilona anglash yo’lidagi ilk urinishlaridayoq duch kelgan barcha masalalarning negizi hisoblanadi. muayyan narsalar mavjudligi yoki mavjud emasligi masalasi inson falsafiy mulohaza yurita boshlagani zahotiyoq uning diqqat markazidan o’rin oldi. mifologiyaning bosh vazifasi – «borliqni kim yaratgani» haqida ga’irib berishni falsafa «borliqning nimaligi, u qaerdan paydobo’lgani va qaerga yo’qolishi»ni oqilona tushuntirish …

4 / 1

a mavjud narsagina borliqqa ega bo’lishi mumkin, degan xulosa chiqarish imkonini beradi. «yo’qlik» har qanday tilda amalda mavjud bo’lmagan narsa bilan tenglashtiriladi va boshqacha tushunilishi mumkin ham emas. boshqacha aytganda, yo’qlik borliqni inkor etadi va narsa, jism, hodisa, ong... (ya’ni amalda mavjud bo’lishi mumkin bo’lgan narsalar) o’zligini yo’qotgan holda «yo’qlik» atamasi ayni shu ma’noda ishlatiladi va ular haqida ular «yo’qlikka chekindi», mavjud emas, deyiladi. lekin sof falsafiy ma’noda bu fikrni to’g’ri deb bo’lmaydi. borliq va yo’qlik o’rtasida dialektik o’zaro aloqa mavjud. birinchidan, dunyo haqidagi hozirgi tasavvurlarga ko’ra, biz yashayotgan olam bo’shliqdan bino bo’lgan. bo’shliq materiyaning alohida holati. bo’shliq fizik borliqning eng boy tipi, o’ziga xos potentsial borliq sifatida namoyon bo’ladi, zero unda mumkin bo’lgan barcha zarralar va holatlar mavjud, biroq ayni zamonda unda aktual tarzda hech narsa yo’q . yana shuni ham e’tiborga olish lozimki, fiziklar (d.a.landau, va boshqalar) nuqtayi nazaridan biz yashayotgan olam ham dunyoda yagona emas, chunki u …

5 / 1

’lgan narsa haqida ideal obraz sifatida fikrlash mumkin. boshqacha aytganda, unga ideal obraz tarzidagi ideal borliq shakl-shamoyilini berish mumkin. o’tmishga tatbiqan biz borliq haqida faqat shu ma’noda so’z yuritishimiz mumkin. ayni shu ma’noda biz g’oyalar, narsalar, voqealar, tarixiy shaxslar yoki o’zimizga yaqin odamlar to’g’risida so’z yuritamiz, bunda ular yo’qlikka aylanmagani, balki yangicha mavjudlik, xotira tarzidagi o’zgacha borliq kasb etganini nazarda tutamiz. shunday qilib, borliq falsafiy kategoriya sifatida dunyoni butun rang-barangligi va turli-tuman namoyon bo’lish shakllari bilan yaxlit aks ettirish imkonini beradi. bunda narsalar, predmet lar, hodisalar o’z xususiyatlari, xossalari bilan jamuljam holda aks etadi. dunyoni va uning tarkibiy qismi bo’lmish insonni bilish yo’lidagi bu muhim qadam bilan dunyoning tabiati va mohiyati, uning rang-barangligi, turli darajalari, ko’rsatkichlari, ramz-alomatlari, shakllari va hokazolar haqidagi mulohazalarning asosiy koordinatalar sistemasi belgilanadi. buning uchun mohiyat, hodisa, substantsiya, materiya, ong, makon, vaqt, qonun kabi yangi falsafiy kategoriyalar muomalaga kiritiladi. inson o’zi va umuman dunyo haqida o’ylar ekan, …

6 / 1

nli narsalar dunyosida inson alohida o’rin egallaydi. u barcha jonli narsalardan butunlay farq qiladi. insonning bu asosiy farqi uning ongida, ideal obrazlar bilan ish ko’rish, ya’ni abstrakt fikrlash va o’zini fikrlovchi jonzot sifatida anglash qobiliyatida namoyon bo’ladi. shunday qilib, borliqning umumiy manzarasini yaratish zaminidan notirik tabiat o’rin oladigan o’ziga xos ‘iramida hosil bo’ladi. ya’ni borliqning shakllari notirik tabiat, tirik tabiat, ijtimoiy borliq va inson borlig’i kabilardir. so’nggi yillarda virtual borliq shakli haqida fikr yuritilmoqda. borliqning bu umumiy shakllari o’ziga xos xususiyatga, o’zining betakror mohiyatiga egadir. tabiat borlig’i. u mufassallashtiriladi va o’z navbatida ,birlamchi tabiat borlig’i (ya’ni inson va uning faoliyatidan qat’i nazar mavjud bo’lgan narsalar va jarayonlar borlig’i) va ikkilamchi (yoki odamlar tomonidan yaratilgan narsalar va jarayonlar borlig’i)ga bo’linadi. birlamchi tabiat notirik tabiat narsalari va jarayonlarining borlig’i – bu butun tabiiy va sun’iy dunyo, shuningdek tabiatning barcha holatlari va hodisalari (yulduzlar, sayyoralar, yer, suv, havo, binolar, mashinalar, aks sado, kamalak, …

7 / 1

ng qalbi o’z ifodasini to’gan. ikkilamchi tabiat – bu mehnat qurollari va sharoitlari, aloqa vositalari, inson ruhining ehtiyojlari, ma’rifatli borliq, moddiy va ma’naviy madaniyatni belgilovchi barcha narsalar va jarayonlardir. inson borlig’ining. tahlilida insonning tabiatning bir qismi sifatida jismoniy mavjudligini va alohida inson borlig’ini farqlash o’rinli bo’ladi. inson tabiatning bir qismi hisoblanadi va shu ma’noda uning qonunlariga bo’ysunadi. tananing mavjudligi inson o’limga mahkum ekanligini belgilaydi. inson borliq va yo’qlik dialektikasi bilan bog’lanadi, barcha tabiat jismlari kabi vujudga kelish, shakllanish va halok bo’lish holatlaridan o’tadi. barcha tabiat jismlari kabi, inson tanasiga ham modda va energiyaning saqlanish qonunlari o’z ta’sirini ko’rsatadi, ya’ni uning tarkibiy qismlari tabiatning boshqa holatlariga o’tadi. inson tanasi mavjud bo’lishi uchun uni muttasil quvvatlash (ovqatlanish, sovuqdan va boshqa xavf-xatarlardan saqlash) talab etiladi. fikrlash uchun inson tanasining tirikligini ta’minlash zarur. bundan hayotni saqlash, insonning o’z-o’zini saqlashi va insoniyatning yashovchanligini ta’minlash zaruriyati kelib chiqadi, bu oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak, turar joy, sof atrof …

8 / 1

ir vaqtda unda muayyan tartib, barqarorlik, struktura, muayyan darajada intizom va iroda mavjud. inson ongi ayni vaqtda uning o’z-o’zini anglashi, ya’ni o’z tanasi, fikrlari va tuyg’ularini, o’zining boshqa odamlarga bo’lgan munosabatini va o’zining jamiyatdagi o’rnini anglab etishi, ya’ni o’zini o’zi bilishdir. o’zlikni anglash – bu ongimizning o’ziga xos markazidir. xullas, «borliq» kategoriyasi o’ta umumiy falsafiy abstraktsiya bo’lib, u turli-tuman tabiat hodisalari va jarayonlarini, odamlar jamoalari va ayrim kishilarni, ijtimoiy institutlarni, inson ongining darajalari, shakllari va holatlarini mavjudlik belgisiga ko’ra birlashtiradi. garchi bu hodisalar va jarayonlar borliqning turli sohalariga taalluqli bo’lsa-da, ularning barchasini umumiy asos birlashtiradi. ammo cheksiz darajada rang-barang dunyoning yagonaligi to’g’risida so’z yuritish mumkinmi? bu savolga «ha» deb javob berish orqali biz butun borliqning umumiy asosi haqida tasavvur hosil qilamiz. bu haqda keyingi paragrafda so’z yuritiladi. virtual borliq tushunchasi. virtual borliq - inson real borliqda harakat qilayotgani illyuziyasini kom’yuterda yaratish imkonini beruvchi interfaol texnologiya. bunda ob’ektiv borliqni tabiiy sezgi …

Want to read more?

Download all 1 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq falsafasi (ontologiya)"

4-mavzu. borliq falsafasi (ontologiya) (2 soat) ma’ruza reja: 1. borliqni ta’riflash muammosi. 2. makon, vaqt va harakat tushunchalari. 3. qonun tushunchasi. qonunlarning turlari. 4. falsafaning asosiy qonunlari. 5. kategoriya tushunchasi va ularning turlari. 6. o‘zbekistonda “yashil makon” umummilliy dasturining atrof-muhitni saqlab qolishdagi ahamiyati. tyanch iboralar: borliq tushunchasi, borliq muammosi, mavjudlik, borliq va yo'qlik,harakat, makon va zamon, tabiat borlig'i, ijtimoiy borliq, ma'naviy borliq, inson borlig'i, virtual borliq, ontologiya, metafizika, substantsiya, substrat tushunchasi, materiya tushunchasi, in'ikos nazariyasi, harakat, makon va vaqt - materiyaning yashash sharti. borliq tushunchasining tahlili. biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt, harakat, hayot, ong...

This file contains 1 page in DOCX format (69.5 KB). To download "borliq falsafasi (ontologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq falsafasi (ontologiya) DOCX 1 page Free download Telegram