borliq falsafasi

DOCX 10 pages 17.8 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 17.8 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

borliq falsafasi. reja 1.borliq haqida tushuncha 2.borliqning mohiyati 3 xulosa falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy borliqdan ajratib oluvchi borliq haqidagi ta'limotdir» deb hisoblashgan. eley maktabi namoyondalari esa ontologiyani mangu, o‘zgarmas, yagona, sof borliq haqidagi ta'limot deb hisoblashgan. milet va ioniya maktabi vakillari esa dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh qotirishgan. ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni empedokl «stixiya», demokrit «atomlar», anaksimandr «apeyron», anaksagor «urug‘» deb atagan. aflotun esa g‘oyalar ontologiyasini yaratgan. g‘oyalar ontologiyasi aql bilan erishiladigan mohiyatlar ierarxiyasini tashkil etib, uning yuqori nuqtasida farovonlik g‘oyasi, …

2 / 10

ifatida yondashgan. o‘rta asrlar g‘arb falsafasida esa ontologiya teologiya bilan chambarchas bog‘lab tushuntiriladi. bu davrda absolyut borliq xudo bilan, «sof» mohiyatlar ierarxiyasi bilan, «yaratilgan» borliq esa moddiy tabiat bilan aynanlashtirib talqin etilgan. sxolastik falsafada ontologiya substansial va aksidensial, aktual va potensial, zaruriy va tasodifiy, ehtimoldagi va imkoniyatdagi borliq darajalarini ifodalovchi ta'limot sifatida qaralgan. bu davrda borliq konsepsiyalari nominalizm, realizm va konseptualizm namoyondalarining universaliylarning ontologik mohiyatiga munosabati tarzida namoyon bo‘ladi. sharq falsafasida ontologiya ko‘proq ilohiy borliqning mohiyatini, xudoning mohiyatini aks ettiruvchi ta'limot tarzida, sharq panteistik falsafasida esa vahdatu mavjud va vahdatu vujud ko‘rinishidagi ta'limotlar shaklida vujudga kelgan. xullas, borliq haqidagi muammo falsafada tarixan markaziy o‘rin egallaydi. falsafa o‘rganadigan qaysi bir masalani olmaylik, u borliq muammosi bilan bog‘liq ekanligini ko‘ramiz. haqiqatdan ham, borliq, unga munosabat masalasi falsafiy qarashlarda muhim ahamiyatga egadir, chunki, borliq muammosi falsafadagi har qanday dunyoqarash gnoseologik va metodologik muammolarning asosi hisoblanadi. borliqning mazmuni borliqning o‘zi nima? bu savolga javob …

3 / 10

dunyo» (narigi dunyo), ya'ni odamning vafotidan so‘ng uning ruhi ko‘chib o‘tadigan «dunyolar» haqidagi tasavvurlari paydo bo‘lgan. kishilar o‘zlarining kundalik tajribalari asosida atrofidagi dunyoning hozir mavjudligi, o‘zlari tug‘ilmasdan ilgari ham mavjud bo‘lganligiga va keyinchalik ham mavjud bo‘lib qolishiga ishonishgan. shu tarzda ularda «borliq» va «yo‘qlik» haqida tasavvurlar shakllangan. borliqning ta'riflanishi borliq turli konsepsiyalarda turlicha talqin etiladi. ayrim tadqiqotchilar uni muayyan moddiy jism, moddiy borliq sifatida tushuntirishadi, boshqalar esa uni g‘oyaviy, ma'naviy, ruhiy, ilohiy mohiyat shaklida tushunishadi. abu nasr forobiy yagona borliqni 6 bosqichdan iborat deb hisoblagan: 1-ilk sabab (sababi-avval) - xudo; 2-sabab - (sababi- soniy) - samoviy jismlar borlig‘i; 3-sabab - faol aql (al-aql al-faol); 4-sabab - jon (an-nafs); 5-sabab - shakl (assurat); 6-sabab - modda (al-modda)293. bu bosqichlar bir-biri bilan sababiy bog‘langan bo‘lib, ular barcha mavjudlikning boshlang‘ichi hisoblanadi. borliq tushunchasi atrofida faylasuflar har doim keskin munozaralar, tortishuvlar, bahslar olib borishgan va bu bahslar haligacha davom etmoqda. xullas, «borliq» falsafadagi eng …

4 / 10

si umumiylashgan abstraksiya bo‘lib mavjudlik belgisi bo‘yicha turli xil hodisalar, predmetlar va jarayonlarni o‘zida birlashtiradi. tabiiy ob'ektlar, ularning xossalari, aloqadorliklari va munosabatlari, kishilar jamoasi va ayrim odamlar, ijtimoiy tashkilotlar, inson ongining holati va boshqalar ham borliq tushunchasiga kiradi. borliq nafaqat predmetlarni, jismlarni, ob'ektiv reallikni, balki, ma'naviy hodisalarni, ruhiyatni, ong va tasavvurni, sub'ektiv reallikni ham o‘ziga qamrab oladi. borliqning asosiy sohalariga tabiat, jamiyat va ong kiradi. bu sohalar uchun umumiy jihat - ularning mavjudligidadir. a.g.spirkin shunday yozadi «barcha mavjud narsalar borliqqa mansubdir. ularga moddiy jismlar ham, barcha (fizik, ximik, geologik, biologik, ijtimoiy, psixologik, ma'naviy) jarayonlar ham, ularning xossalari, aloqalari va munosabatlari ham kiradi. u chyqur hayolotning mevasi bo‘lgan ertak va afsonalar, hatto bemorning xayolidagi alahsirashlar ham, borliqning qismi bo‘lgan ma'naviy reallik sifatida mavjuddir»294. shunday qilib «ruh va materiya, hyech bo‘lmaganda mavjudlik sifatida umumiylikka egadir» (i.ditsgen). shubhasiz, ular bir-birlaridan farq ham qilishadi. agar moddiylik va ma'naviylikni bir-biriga taqqoslasak, moddiylik sub'ektdan mustaqil ravishda, …

5 / 10

ammasini o‘ziga qamrab oladi, degan ma'no kelib chiqadi. shu jihatdan tadqiqotchilar borliqni turli shakllarga bo‘lib o‘rganishadi. borliqni shakllarga ajratishda uning asosida, mohiyatida nimalar yotishiga e'tibor qaratish lozim. shu tariqa falsafada substansiya kategoriyasi shakllangan. substansiya (lotin. substantia - mohiyat, asosida yotuvchi nimadir) muayyan narsalar, voqyealar, hodisalar va jarayonlar xilma-xilligining ichki birligida namoyon bo‘luvchi mohiyat. substansiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki ruhiy mohiyat anglangan. o‘rta asr sharq falsafasi namoyandalari al-kindiy, zakariyo roziy, forobiy, ibn sino, ibn rushd asarlarida substansiya deb hamma narsaning moddiy yoki ma'naviy asosi, mohiyati tushunilgan. substansiyaga qarama-qarshi tushuncha «aksidensiya» deb atalgan. aksidensiya (lot. accidentia - o‘tkinchi, tasodifiy) narsa va hodisalarning o‘tkinchi sifatlarini ifodalaydi. forobiyning yozishicha, «olamda substansiya va aksidensiya hamda ularni yaratuvchi marhamatli ijodkordan boshqa hyech narsa yo‘qdir»296; «aksidensiyani sezgilar oqrali his etish mumkin, substansiyani esa faqat aql anglab yetadi»297; «masalan, olma - substansiya bo‘lsa, uning …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq falsafasi"

borliq falsafasi. reja 1.borliq haqida tushuncha 2.borliqning mohiyati 3 xulosa falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy borliqdan ajratib oluvchi borliq haqidagi ta'limotdir» deb hisoblashgan. eley maktabi namoyondalari esa ontologiyani...

This file contains 10 pages in DOCX format (17.8 KB). To download "borliq falsafasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq falsafasi DOCX 10 pages Free download Telegram