gnoseologiya – bilish nazariyasi.

DOC 7 sahifa 171,5 KB Bepul yuklash

7 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 171,5 KB

Fayl turi DOC

Sahifalar 7

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 7

mavzu: gnoseologiya – bilish nazariyasi. reja: 1. inson bilishining tabiati va mohiyati. 2. inson bilishining turlari va shakllari. 3. haqiqat va amaliyot. 4. ilmiy bilish uslublari va shakllari. tayanch tushunchalar: bilish, bilishning sub’ekti, ob’ekti va predmeti, oddiy bilish, ilmiy bilish, hissiy bilish, mantiqiy bilish, intuitiv bilish, g‘oyibona bilish, aqliy bilish, haqiqat, nisbiy haqiqat, mutlaq haqiqat, dogmatizm, relyativizm, ilmiy bilish metodlari, metodologiya, bilishning empirik darajasi, bilishning nazariy darajasi. inson bilishining tabiati va mohiyati.insonning dunyoga munosabatlaridan biri bilishdir. inson hayoti davomida faqat tabiat va jamiyatnigina bilib qolmasdan, balki o‘zini, o‘zining ruhiy-ma’naviy dunyosini ham bilib boradi. bilishni falsafa va boshqa hamma aniq fanlar o‘rganadi. aniq fanlar dunyoning turli konkret tomon, qonuniyat va xususiyatlarini ochib beradi. falsafa esa inson bilishining tabiati va mohiyatini tushuntiradi. falsafada inson bilishining tabiati va mohiyati haqida har xil ta’limot, qarash va nazariyalar kelib chiqdi. bir guruh faylasuflar fikricha, inson, uning ongidan tashqari dunyo mavjud emas, boshqa bir guruh faylasuflar …

2 / 7

a ob’ektiv borliqning mavjudligini e’tirof qilib, predmet-hodisalarni «narsalar biz uchun» va «narsalar o‘zida» ga bo‘ladi. uningcha, «narsalar biz uchun»(predmet va hodisalar, tabiat)ni inson bila oladi, «narsalar o‘zida»(erkinlik, o‘lmaslik, g‘ayritabiiy kuchlar, xudo)ni esa hech qachon to‘liq bila olmaydi. i.kant bilish nazariyasida e’tiqodni mustahkamlash uchun aqlni tanqid qiladi. u inson aqlini nazariy va amaliyga bo‘ladi: amaliy aql cheklangan, inson tajriba va amaliyot yordamida har qanday bilimga ega bo‘lavermaydi. inson bilishida tajribasiga bog‘liq bo‘lmagan aprior (lotincha aprior tajribadan oldin, azaldan) tug‘ma bilimlar bo‘ladi. i.kantning fikricha, falsafiy bilimlar aprior bilimlardan iborat. ilmiy bilimning ishonchliligi va haqiqatliligi uning eng umumiyliligi va zaruriyligi bilan belgilanadi. xullas, kant bilish nazariyasini ilk marta falsafiy muammo sifatida atroflicha tahlil qilgan faylasufdir. agnostitsizm, skeptitsizm bilan birikib, nigilizmga olib keladi. ilm va fan yutuqlariga asoslangan faylasuflar, jumladan, qadimgi yunon faylasuflari esa insonning dunyo va o‘zini bilishni hamisha e’tirof etib kelganlar. o‘rta asr markaziy osiyo mutafakkirlari: forobiy, beruniy, ibn sino, ulug‘bek, a. …

3 / 7

ning nazariy-uslubiy asoslari ilmning islomdagi doirasiga tayanilib amalga oshiriladi. unga ko‘ra, “ilm” so‘zining ma’nosini faqat zamonaviy ta’rifdan kelib chiqib tushunish to‘g‘ri emas. chunki, yuqoridagi ta’rif materiyaga taalluqli bo‘lib, bu ta’rifdan borliq: osmon va yer hamda bular orasidagi olam bilan chegaralaniladi, degan xulosa kelib chiqadi. mazkur ta’rifni falsafiy jihatdan olib qaraydigan bo‘lsak, borliqning ortida nima bor? borliqdan avval nima bor edi-yu, undan keyin nima keladi? degan masalalar ochiq qolganligiga iqror bo‘lamiz. shuning uchun islom falsafasida birorta olim yoki faylasuf na ilohiylik, na payg‘ambarlarga vahiy yuborilishini va g‘aybga tegishli narsalarni inkor etmagan. olim t.karimov fikricha, “dunyoviylik” tushunchasi qadimgi sharq merosida bayon qilingan bo‘lsada, platon asarlaridan so‘ng falsafada bilish ta’limotining asosiy tushunchasi sifatida konkret mazmunga ega bo‘lgan. platon ta’limotiga ko‘ra, dunyoning mohiyati dastavval moddiy bo‘lmagan fikr va g‘oyalar tarzida mavjud bo‘lib, aql yordamida bilib olinadi. tub mohiyatni anglash alohida qobiliyat egalariga xosdir. biroq dunyoning mohiyatini narsa va hodisalarning sifat va xususiyatlarini o‘rganish asnosida …

4 / 7

ohiyatini anglatuvchi, g‘oyibdan alohida kishilarga (masalan, payg‘ambarlarga) tayyor holda berilishi mumkin bo‘lgan va e’tiqodga asoslangan ya’ni din nuqtai nazaridan bevosita ishonish talab qilinadigan yoki aqliy muhokama qilinmaydigan bilimlar diniy bilimlardir. dunyoviy ilmlar esa mazkur dunyoni tashkil etuvchi narsa, hodisalarning xossa va sifatlarini o‘rganish orqali orttirilgan bilimlar sababli hosil bo‘ladi. ushbu masalada islom falsafasi vakillarining yondashuvlari quyidagicha: abu nasr forobiy fikricha, “ilm qilish uchun, avvalo tabiatni bilish kerak, chunki u bizning sezgi organlarimizga yaqin, so‘ngra falsafani bilishga o‘tish kerak” . ya’ni sezgi tasavvur etishga bir vositadir. bilish tasavvurdan boshlanib, tasdiqda tamom bo‘lishini nazarda tutsak, mantiqiy xulosalar doim hayot sinovlarida o‘z tasdig‘ini topishi lozimligi ayon bo‘ladi. forobiyning izdoshi abu ali ibn sino ta’limoti bo‘yicha, “...sezgi narsani to‘la bilolmaydi, faqat tafakkur to‘la bilishi mumkin. ko‘z ko‘rganda narsaning rangidan tashqari uzunligi, bo‘yi, eni, shakli, shuningdek, harakatdami yoki jim turibdimi, hidi, qattiq-yumshoqligi, bularni ham bilib oladi. sezish tez o‘zgaruvchanlikni payqaydi”. ya’ni aksidensiyalar sezgi doirasida, substansiyalar …

5 / 7

haqida so‘z”, “ma’rifat (bilish) omillari haqida” fasllar bor. nasafiy moturidiya maktabi vakili sifatida ash’ariylar va mu’taziliylarning ilm va bilish haqidagi ta’riflarini tahlil etgan. ash’ariya va moturidiya olimlari ahli sunnaning ajralmas vakillari bo‘lsa-da, ular o‘rtasida kichik farqlar borligi ma’lum bo‘ladi. mu’taziliy abu ali al-jubboiy shunday deydi: “ilm – bir narsa qanday bo‘lsa zarurat va dalil bilan, shunday, deb e’tiqod qilish”. ash’ariy abu bakr al-boqilloniyga ko‘ra: “ilm bir narsani qanday bo‘lsa, shunday deb tanimoq”dir. ba’zi ash’ariylar: “ilm – bir narsani qanday bo‘lsa, shunday idrok qilmoq”. nasafiy fikricha, ilm e’tiqod emas. chunki alloh alimdir (hamma narsani biluvchi), mo‘taqid (e’tiqod qiluvchi) emas. shuningdek, alloh “orif” sifati bilan tanilmagani bois, “ilm” va “ma’rifat” tushunchalari bir-biridan farq qiladi. u ba’zi ash’ariylarning “ilm biluvchini “olim” deb atalishiga vojib qiluvchi narsadir va ilm shunday sifatki, unga ega bo‘lgan zot olimdir”, degan fikriga qo‘shilsa-da, abu mansur moturidiyning quyidagi ta’rifini eng to‘g‘ri deb topadi: “...ilm shunday bir sifatki, ilm egasi …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 7 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"gnoseologiya – bilish nazariyasi." haqida

mavzu: gnoseologiya – bilish nazariyasi. reja: 1. inson bilishining tabiati va mohiyati. 2. inson bilishining turlari va shakllari. 3. haqiqat va amaliyot. 4. ilmiy bilish uslublari va shakllari. tayanch tushunchalar: bilish, bilishning sub’ekti, ob’ekti va predmeti, oddiy bilish, ilmiy bilish, hissiy bilish, mantiqiy bilish, intuitiv bilish, g‘oyibona bilish, aqliy bilish, haqiqat, nisbiy haqiqat, mutlaq haqiqat, dogmatizm, relyativizm, ilmiy bilish metodlari, metodologiya, bilishning empirik darajasi, bilishning nazariy darajasi. inson bilishining tabiati va mohiyati.insonning dunyoga munosabatlaridan biri bilishdir. inson hayoti davomida faqat tabiat va jamiyatnigina bilib qolmasdan, balki o‘zini, o‘zining ruhiy-ma’naviy dunyosini ham bilib boradi. bilishni falsafa va boshqa hamma aniq ...

Bu fayl DOC formatida 7 sahifadan iborat (171,5 KB). "gnoseologiya – bilish nazariyasi."ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: gnoseologiya – bilish nazariyas… DOC 7 sahifa Bepul yuklash Telegram