gnoseologiya (bilish nazariyasi)

DOCX 32 стр. 81,6 КБ Бесплатная загрузка

32 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 81,6 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 32

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 32

6-mavzu. bilish falsafasi (gnoseologiya). reja: 1.bilish jarayonining mohiyati va asosiy mezonlari. 2.gnoseologiya.bilish nazariyasining predmeti va o‘ziga xos xususiyatlari. 3.bilishning asosiy turlari, shakllari va darajalari. 4.bilishda xaqiqat va amaliyot uyg‘unligi. 5.bilish metodologiyasi. bilishning empirik va nazariy metodlari. ijtimoiy gumanitar fanlar metodlari. 6.hozirgi zamon metodologiyasi. tizim, tizimli yondashuv, tizimli tahlil tushunchalarining o‘zaro aloqasi va farqi. tayanch tushunchalar: bilish, bilim, gnoseologiya, epistimologiya, optimizm, agnostika, hissiy bilish.aqliy bilish, irratsionalizm va ratsionalizm, intuitsiya, ilmiy bilish, gipoteza, xaqiqat va amaliyot, metodologiya, tizim, tizimli yondashuv, tizimli tahlil v.h. bilish nazariyasining predmeti. gnoseologiyaning mohiyati va mazmuni. «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta'limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma'nosi - «bilish haqidagi ta'limot (fan)», «ong haqidagi ta'limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. shuni …

2 / 32

zning muayyan narsalar haqidagi bilimlarimiz va (yoki) e'tiqodlarimizning ishonchlilik darajasini o‘rganadi. demak, epistemologiya gnoseologiyaning tarkibiy qismi yoki uning amaliy ifodasidir. tom ma'nodagi epistemologiya hozirgi kunda ilmiy, haqiqiy bilimning mazmunini, shuningdek diniy e'tiqodlarning gnoseologik mohiyatini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. bunda esa bilish (ong)ning mohiyati to‘g‘risida bahs yurituvchi falsafiy ta'limot ma'nosidagi «gnoseologiya» atamasidan foydalaniladi. shu bilan biz avval gnoseologiya muammolari doirasini aniqlab olishga harakat qilamiz. gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar (falsafa fani) bo‘limi bo‘lib, unda 1)insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2) insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3)bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, 4)bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o‘zaro nisbati o‘rganiladi. shunday qilib, umuman olganda, gnoseologiya ong, bilish, bilimni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. shaxsiy va ijtimoiy tajribada biz ongning mavjudligini aniq sezamiz, ongning o‘z-o‘ziga, boshqa odamlarga va umuman jamiyatga ta'siri natijalarini fiziologik darajada his qilamiz va ko‘ramiz. biroq bu jarayonda ongning o‘zi ko‘rinmaydi. moddiy dunyo hodisalaridan farqli o‘laroq, ongni kuzatish mumkin emas. …

3 / 32

mumkin bo‘lmagan boshqa g‘oyalar mavjudligidan kelib chiqadi. zotan, tajriba to‘la adolat, yalpi insoniylik mavjud emasligini, bizni qurshagan dunyoda uyg‘unlik ustidan xaos hukm surishini ko‘rsatadi. bunda ayrim ashaddiy ratsionalistlar (masalan, platon, avgustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo‘tadil ratsionalistlar (masalan, leybnits, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta'kidlaydilar. empirizm (empiristlar, f. bekon, j. lokk, t. gobbs, d. yum, l. feyerbax), aksincha, inson, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mavjud bo‘lishini inkor etadilar. ular barcha g‘oyalar inson ongi zamirida yo shaxsiy tajriba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘ilishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar. ularning fikriga ko‘ra, tajriba inson ongida uning sezgilari va o‘zini qurshagan dunyoni idrok etishi orqali aks etadi. falsafada …

4 / 32

qamrab olib, unda biron-bir tafsilotni nazardan qochirmaslikka harakat qiladi. demak gnoseologiya falsafaning eng muhim omilidir. optimizm. skeptitsizm. agnostitsizm. bilish jarayoni rivojlanish qonuniyatlarining shakllari, haqiqatning tagiga yetish imkoniyatlari nuqtai nazaridan o‘rganiladi. uning har xil modellari, yondashuvlari mavjud. materialistik modellar zamirida dunyoning inson ongida aks etish tamoyillari: demokritda – obrazlar (eydoslar), yangi davr faylasuflarida – sensor signallari, berklida – sub'ektning sezgilari yotadi. leybnits bilishni ilohiylashtirilgan g‘oyaning inson tug‘ma tushunchalariga ta'siri deb hisoblagan. gegel taklif qilgan modelning zamirida mutlaq g‘oyani anglash yotadi. max, avenarius va boshqa sub'ektiv idealistlarda (xix asr oxiri – xx asr boshlari) bilish jarayoni – bu sezgilarning bo‘sh va tejamli aloqasini amalga oshirishdir. inson aqli bilish pillapoyasidan yuqoriga ko‘tarilar ekan, har bir yangi pog‘onada qayta-qayta quyidagi savolga javob topishga harakat qiladi: dunyoni bilish mumkinmi?, bilishning chegaralari bormi? falsafada bu savollarga javob beruvchi uch asosiy yo‘nalishni farqlash mumkin: optimizm, skeptitsizm va agnostitsizm (kant va boshqalar). optimistlardunyoni bilish mumkinligini ta'kidlaydilar,agnostiklar,aksincha, buni rad …

5 / 32

emas, balki qachondir qabul qilingan «qulay» tamoyillarga tayanish yotadi. skeptitsizm ta'limot sifatida, hyech shubhasiz, zararlidir, chunki u insonning bilish borasidagi deyarli barcha imkoniyatlarini kamsitadi. bilimga chanqoq bo‘lgan, bilishga harakat qilayotgan odam optimist: «men buning nimaligini bilmayman, biroq bilishga umid qilaman», deydi. agnostik esa, «men buning nimaligini bilmayman va hyech qachon bila olmayman», deb ta'kidlaydi. yuzaki skeptitsizm, ko‘r-ko‘rona fanatizm kabi, dunyoqarashi tor odamlarda ko‘p uchraydi. f.laroshfuko ta'biri bilan aytganda, kaltabin odamlar odatda o‘z dunyoqarashi doirasidan chetga chiqadigan hamma narsani qoralaydi. biroq oqilona darajadagi skeptitsizm foydali va hatto zarur. bilish usuli sifatida skeptitsizm shubha shaklida amal qiladi, bu esa haqiqatning tagiga yetish sari tashlangan qadamdir. shubha eskirgan, qotib qolgan aqidalardan voz kechadi, ularga putur yetkazadi. u – rivojlanayotgan fanning muhim unsuri. bilimsizlik qayd etadi va inkor qiladi, bilim – shubhalanadi. biroq bu uch yo‘nalishni farqlash, bizningcha, masalani soddalashtirishdan boshqa narsa emas. to‘g‘ri, agnostiklar dunyoni bilish mumkinligini inkor etadilar, ammo bu ko‘r-ko‘rona, hyech …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 32 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "gnoseologiya (bilish nazariyasi)"

6-mavzu. bilish falsafasi (gnoseologiya). reja: 1.bilish jarayonining mohiyati va asosiy mezonlari. 2.gnoseologiya.bilish nazariyasining predmeti va o‘ziga xos xususiyatlari. 3.bilishning asosiy turlari, shakllari va darajalari. 4.bilishda xaqiqat va amaliyot uyg‘unligi. 5.bilish metodologiyasi. bilishning empirik va nazariy metodlari. ijtimoiy gumanitar fanlar metodlari. 6.hozirgi zamon metodologiyasi. tizim, tizimli yondashuv, tizimli tahlil tushunchalarining o‘zaro aloqasi va farqi. tayanch tushunchalar: bilish, bilim, gnoseologiya, epistimologiya, optimizm, agnostika, hissiy bilish.aqliy bilish, irratsionalizm va ratsionalizm, intuitsiya, ilmiy bilish, gipoteza, xaqiqat va amaliyot, metodologiya, tizim, tizimli yondashuv, tizimli tahlil v.h. bilish nazariyasining predmeti. gnoseologiya...

Этот файл содержит 32 стр. в формате DOCX (81,6 КБ). Чтобы скачать "gnoseologiya (bilish nazariyasi)", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: gnoseologiya (bilish nazariyasi) DOCX 32 стр. Бесплатная загрузка Telegram