bilish nazariyasi (gnoseologiya)

DOCX 22 pages 71.6 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 71.6 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

3-mavzu: bilish nazariyasi (gnoseologiya). ma'ruza rejasi: 0. bilishning mazmun va mohiyati. bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub'ekt va ob'ektning o'zaro aloqasi. 0. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o'zaro aloqasi va farqi. 0. haqiqat – bilish mezoni. haqiqatning asosiy shakllari va kontseptsiyalari. haqiqat, amaliyot va faoliyatning mutanosibligi. 0. bilish metodologiyasi. metodlarning tasnifi. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, pertseptsiya, apertseptsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnoseologik relyativizm, bilishda sub'ekt va ob'ekt, bilish – faoliyat, bilish darajalari, hissiy bilish, ratsionallik, tafakkur, tushuncha, mulohaza, aqliy xulosa, empirik bilim, ilmiy dalil, verifikatsiya, falsifikatsiya, kuzatish, eksperiment, nazariy bilim, ilmiy muammo, gipoteza, nazariya, tamoyillar, qonunlar, kategoriyalar, paradigma, intuitsiya, ijod, haqiqat, ob'ektiv haqiqat, mutlaq haqiqat, nisbiy haqiqat, bilish va amaliyot, faoliyat, metod, metodologiya. 1-savol bayoni: insonning o'zini qurshagan dunyoga bo'lgan munosabatlaridan biri bilishdir. inson o'z hayoti davomida faqat tashqi dunyoni, ya'ni tabiat va jamiyatnigina bilib qolmasdan, balki …

2 / 22

sohaga oid o'z qarashlarining ma'lum tizimini ishlab chiqqanlar. natijada, falsafada inson bilishining tabiati va mohiyati haqida turli xil ta'limotlar, turli xil qarashlar va nazariyalar kelib chiqdi. voqelikni bilishning falsafiy muammolari: bilishning mohiyati, shakllanish va rivojlanish qonuniyatlari, xususiyatlarini o'rganish falsafa tarixida muhim o'rin egallab kelmoqda. shu bois falsafa fanining bilish masalalari va muammolari bilan shug'ullanuvchi maxsus umumnazariy sohasi – bilish nazariyasi, ya'ni gnoseologiya vujudga keldi. (gnoseologiya yunoncha gnosis – bilish, bilim va logos – ta'limot, fan so'zlaridan kelib chiqqan). gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar bo'limi bo'lib, unda: · insonning dunyoni bilish imkoniyatlari; · insonning o'zlikni anglash jarayoni; · bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, rivojlanishi; · bilimlarimiz tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi ob'ektiv voqelik bilan o'zaro nisbati kabi masalalar o'rganiladi. moddiy voqelikning ongda aks etishi murakkab dialektik jarayon bo'lib, bu jarayonda ongning o'zi ko'rinmaydi. gnoseologiyaning vazifasi ongni idrok etish, uning moddiy narsa va hodisalar dunyosi bilan o'zaro aloqalarini aniqlash, …

3 / 22

borliqni aql bilan anglash, bilish, ularni g'oya va bilimlarda ifodalash esa apertseptsiya deb ataladi. inson bilishi pertseptsiya chegaralarini ham, tafakkurimiz doirasini ham, ya'ni empirik va ratsional jihatlarni ham qamrab oladi. bilish nazariyasining asosiy masalasi – “dunyoni, undagi buyum va hodisalarni, ularning mohiyatini haqqoniy bilish mumkinmi?, qanday bilish mumkin?, bilishning chegaralari bormi?” kabi savollarga javob beruvchi uch asosiy yo'nalishni falsafada farqlash mumkin: gnoseologik optimizm, skeptitsizm va agnostitsizm. biz ularning ba'zilari bilan tanishib chiqamiz. bir guruh faylasuflar insondan, uning ongidan tashqari dunyo mavjud emas, dunyo faqat bizning ongimizda, bizning sezgi va idroklarimiz yig'indisi (kompleksi yoki kombinatsiyalari)dan iborat xolos. binobarin, biz o'z sezgi va idroklarimiznigina bila olamiz, deyishadi. boshqa bir guruh faylasuflar esa insonning dunyoni va o'zini bilishiga shubha bilan qaraydilar, inson dunyoni to'liq bila olmaydi, deyishib, inson bilishini cheklaydi yoki dunyoni bilishni butunlay inkor qiladilar. ulardan skeptitsizm[footnoteref:1] ta'limoti vakillari inson bilishining nisbiyligi, uning turli sharoitlar va vaziyatlar bilan bog'liq ekanligini aytishib hamma …

4 / 22

qidagi fikr haqiqat bo'ladi), yanglishuv esa, uningcha sub'ekt bevosita hodisadan mohiyatni, ob'ekt asosini bilishga o'tmoqchi bo'lganda paydo bo'ladi. uning fikricha, ob'ekt haqidagi har qanday da'voga uning mazmuniga zid bo'lgan da'voni qarama-qarshi qo'yish mumkin. demak skeptik uzil-kesil hukmlardan tiyilib turmog'i lozim. sinopalik diogen va sekst empirik shunga o'xshash g'oyalarni yoqlab chiqdilar. ular bilish faoliyatida, shuningdek kundalik hayotda ham sub'ekt o'z sog'lom fikriga tayanmog'i kerak deb hisoblaganlar. o'rta asrlar davrida skeptitsizm g'oyalari g'arbda ham (per abelyar), sharqda ham (al-g'azzoliy) rivoj topdi. masalan, al-g'azzoliy bunday degan: «oxirigacha bilishga ojizlik ham bilishdir; kishilarga uni bilish yo'lini faqat uni bilishga ojizlik orqali yaratib bergan zotga sharaflar bo'lsin»[footnoteref:2]1. [2: 1 antologiya mirovoy filosofii. m, 1969. ch.ii. 748-b.] yangi zamon falsafasida skeptitsizm pozitsiyasini yum izchilik bilan himoya qilib chiqdi. yum tashqi dunyoning realligini shubha ostiga oldi. faqat o'z sezgilarimizning realligiga shubhalanish mumkin emas, deydi shotlandiyalik bu mutafakkir. sezgi organlarining bu taassurotlari yo ularga tashqi dunyo ta'siri tufaylik …

5 / 22

nostitsizm - yunoncha: «a» va «gnosis» - o'zbekcha: bilishni inkor kilaman.] nemis faylasufi i. kant esa insondan va uning ongidan tashqarida ob'ektiv borliqning mavjudligini e'tirof qilgan holda, undagi predmet va hodisalarni «narsalar biz uchun» va «narsalar o'zida» ga bo'ladi. uning qarashicha, «narsalar biz uchun» ni inson bila oladi, «narsalar o'zida»ni esa inson bila olmaydi. kantning «narsalar biz uchun» bu insonni qurshab to'rgan predmetlar va hodisalar, shu jumladan, tabiat ham. «narsalar o'zida» esa bular: erkinlik, o'lmaslik, g'ayritabiiy kuchlar, xudo va shu kabilardir. ularni inson hech qachon to'liq bila olmaydi. kant fikricha, biz biladigan narsa (fenomen) va o'z holicha mavjud bo'lgan narsa (noumen) mutlaqo har xildir. biz hodisalar olamini qanchalik anglamaylik, bizning bilimimiz o'zicha mavjud narsalardan farq qiladi. bizning ongimiz, hissiyotimiz, tafakkurimizga bog'liq bo'lmagan narsalar olami mavjud va u “narsalar o'zida”dir. bilish jarayoni “narsalar o'zida”ning sezgi a'zolarimizga bevosita ta'siri ostida his-tuyg'uning uyg'onishidan boshlanadi. vaholanki, his-tuyg'ular, tushuncha va mulohazalar o'z holicha “narsalar o'zida” …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasi (gnoseologiya)"

3-mavzu: bilish nazariyasi (gnoseologiya). ma'ruza rejasi: 0. bilishning mazmun va mohiyati. bilimning asosiy turlari va shakllari. bilishda sub'ekt va ob'ektning o'zaro aloqasi. 0. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalarining o'zaro aloqasi va farqi. 0. haqiqat – bilish mezoni. haqiqatning asosiy shakllari va kontseptsiyalari. haqiqat, amaliyot va faoliyatning mutanosibligi. 0. bilish metodologiyasi. metodlarning tasnifi. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, pertseptsiya, apertseptsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnoseologik relyativizm, bilishda sub'ekt va ob'ekt, bilish – faoliyat, bilish darajalari, hissiy bilish, ratsionallik, tafakkur, tushuncha, mulohaza, a...

This file contains 22 pages in DOCX format (71.6 KB). To download "bilish nazariyasi (gnoseologiya)", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasi (gnoseologiya) DOCX 22 pages Free download Telegram