bilish nazariyasining asosiy muammolari va yo‘nalishlari

PPT 47 pages 848.5 KB Free download

47 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 848.5 KB

File type PPT

Pages 47

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 47

gnoseologiya – bilish falsafasi alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o`zbek tili va adabiyoti universiteti ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi 4-mavzu: bilish nazariyasining asosiy muammolari va yo‘nalishlari ma'ruzachi: a. bo’ronov reja: * «bilish naazariyasi (gnoseologiya) – falsafa bo‘limi bo‘lib, u bilish qonuniyatlari, bilimning ob’ektiv reallikga munosabatini o‘rganadi. * «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. * * insonning dunyoni bilish imkoniyati insonning o‘zlikni anglash jarayoni bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi bilimlar tabiati va ularda aks etuvchi narsalarning o‘zaro nisbati gnoseologiya fanida o‘rganiladi gnoseologiyaning asosiy muammosi bizning barcha bilimlarimiz tajribada sinalganmi? degan «oddiy» masalani yechishdan iborat: * ratsionalizm empirizm gnoseologiya …

2 / 47

alistlar (masalan, leybnis, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta’kidlaydilar. empirizm * empiristlar (f. bekon, j. lokk, t. gobbs, d. yum, l. feyerbax), aksincha, inson, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mavjud bo‘lishini inkor etadilar. ular barcha g‘oyalar inson ongi zamirida yo shaxsiy tajriba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘ilishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar. ularning fikriga ko‘ra, tajriba inson ongida uning sezgilari va o‘zini qurshagan dunyoni idrok etishi orqali aks etadi. falsafada idrok etishni persepsiya (lotincha «perception» - idrok etish) deb atash odat tusini olgan. persepsiya o‘zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok etishga aytiladi, appersepsiya borliqni aql bilan anglash, bilish, ularni g‘oyalarda ifodalashdir. * idrok persepsiya (lot.«perception» - idrok etish) o‘zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok etish appersepsiya …

3 / 47

mos keladigan va asoslangan ishonchdir. haqiqiylik (muvofiqlik) sharti – «agar p haqiqiy bo‘lsa, u holda s p ni biladi». ishonchlilik (e’tiqod, maqbullik) sharti – «agar s p ni bilsa, u holda s p ga ishonadi (uning mavjudligiga e’tiqodi komil bo‘ladi). asoslilik sharti «s p ni biladi, basharti u o‘zining p ga bo‘lgan ishonchini asoslab bera olsa». «s sub’ekt qandaydir p predmetni biladi» degan standart gnoseolgik talqin quyidagi uch shartni o‘z ichiga oladi: * bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. bilish dunyoning ob’ekt va sub’ektga bo‘linishini nazarda tutadi. falsafada bu tushunchalar jonli mavjudot bo‘lgan insonni bilish jarayoniga olib kiradigan va bu jarayonga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan sub’ektivlikdan uzoqlashish uchun ishlab chiqilgan. bilimning ob’ektivligi, haqiqatning sub’ektdan mustaqilligini e’lon qilinganda namoyon bo‘ladi. * sub’ekt – bu bilish faolligining manbai. sub’ekt deganda odatda individ tushuniladi. biroq bu uncha to‘g‘ri emas. sub’ekt – bu, albatta, avvalo bilish qobiliyatiga ega bo‘lgan individ. sub’ekt – bu mikroguruh, ijtimoiy …

4 / 47

ham bog‘liq. bilish faoliyatida sub’ekt ob’ektsiz, ob’ekt esa – sub’ektsiz mavjud bo‘lmaydi. * * bilim shakllari ijtimoiy bilim o’yin vositasidagi bilim diniy bilim falsafiy bilim mifologik bilim ilmiy bilim kundalik bilim badiiy bilim shaxsiy bilim insonning o‘zini qurshagan dunyoda mo‘ljal olish funksiyasini bilim bajaradi. bilim – inson ong yordamida oladigan dunyo haqidagi ma’lumotlarning eng oliy darajasidir. bilish – inson qo‘lga kiritadigan axborotning eng oliy darajasi. bilish inson izchil va ijodiy faoliyatining ijtimoiy jarayoni bo‘lib, unda tashqi dunyoning ideal obrazlari yuzaga keladi va bilish maqsadi bo‘lgan bilim shakllanadi. * hissiy darajadagi bilimning shakllari. sezgi a’zolari orqali olingan bilim – hissiy bilimlardir. narsalarning xossalarini sezgi a’zolari sezish va idrok etish natijasida olingan bilim hissiy bilimdir.masalan, inson uchayotgan samolyotni ko‘radi va buning nimaligini biladi. sezgi. bilish faoliyatida sezgi – narsalar ayrim xossalarining sezgi a’zolari orqali his qilingan oddiy obrazi, in’ikosi, nusxasi yoki o‘ziga xos surati dastlabki sezgi obrazi hisoblanadi. idrok. sezgi a’zolariga bevosita …

5 / 47

h va dalillar kabi metodlar yordamida shakllanadi. kuzatish – bilish ob’ektining muhim xossalari va munosabatlarini aniqlash maqsadida ataylab amalga oshiriladigan izchil idrok etishdir. eksperiment – bu shunday tadqiqot metodiki, uning yordamida ob’ekt yo sun’iy tarzda yaratiladi, yo tadqiqot maqsadlariga mos keladigan ma’lum shart-sharoitlarda o‘rganiladi. asbob – bu insonning sezgi a’zolari bilishi mumkin bo‘lmagan hodisalar va xossalar haqida axborot olish uchun mo‘ljallangan, kerakli xossalarga ega bo‘lgan moslama yoki moslamalar tizimidir. * tavsif. kuzatish va eksperiment o‘tkazish jarayonining natijasi tavsiflash yoki bayon etish yo‘li bilan ifodalanadi. u umumiy qabul qilingan atamalar yordamida tuzilgan, grafiklar, rasmlar, foto va kinotasvirlar ilova qilingan, matematik, kimyoviy formulalar kiritilgan hisobot ko‘rinishida ifodalanishi ham mumkin. taqqoslash. bilish empirik metodlarining muhim unsuri – taqqoslash, ya’ni o‘rganilayotgan ob’ektlarning kuzatish yoki eksperimentda aniqlanayotgan xossalari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlashdir. o‘lchash – taqqoslashning ayrim ko‘rinishi, ob’ekt xossalarining rivojlanish darajasini tavsiflovchi kattalikni aniqlash jarayoni. ilmiy dalil. ilmiy dalil empirik bilishning natijasi hisoblanadi. dalil …

Want to read more?

Download all 47 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasining asosiy muammolari va yo‘nalishlari"

gnoseologiya – bilish falsafasi alisher navoiy nomidagi toshkent davlat o`zbek tili va adabiyoti universiteti ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi 4-mavzu: bilish nazariyasining asosiy muammolari va yo‘nalishlari ma'ruzachi: a. bo’ronov reja: * «bilish naazariyasi (gnoseologiya) – falsafa bo‘limi bo‘lib, u bilish qonuniyatlari, bilimning ob’ektiv reallikga munosabatini o‘rganadi. * «gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta’limot, fan so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi - «bilish haqidagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun fal...

This file contains 47 pages in PPT format (848.5 KB). To download "bilish nazariyasining asosiy muammolari va yo‘nalishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasining asosiy mu… PPT 47 pages Free download Telegram