turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos

PPTX 13 pages 60.9 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 60.9 KB

File type PPTX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos xususiyatlari turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos xususiyatlari yozuv yozuv- kishilik aloqasida muhim vositadir. ma’lumki, til boshqa narsa va hodisalar singari o‘zgaruvchandir. til taraqqiyotining yozuv paydo bo‘lishidan avvalgi holati biz uchun qorong‘idir. biz faqat yozuv paydo bo‘lgandan keyingi davrda ro‘y bergan til taraqqiyoti to‘g‘risida yozma yodgorliklardan foydalanib, fikr yuritishimiz mumkin. lekin yozuv tilni o‘rganish, tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi muammoni yoritishga to‘liq imkon bermaydi. shunday bo‘lsa ham, ba’zi olimlar bu masalaga o‘z munosabatlarini, fikrlarini bildirib o‘tishgan. hozir bizga ma’lum tillarning yozuv tarixi 10-15 ming yildan oshmaydi. olimlarning faraz qilishicha, inson bundan bir necha yuz ming yil avval so‘zlasha boshlagan. ammo, o‘sha davrdagi tillar to‘g‘risida hozirgi vaqtda hech qanday ma’lumot yo‘q. yozuv piktografik logografik fonetik ierografik ideografik qadimgi turkiy til manbalarini ikki guruhga ajratish mumkin: run yozuvida bitilgan manbalar o‘rxun – enasoy yodgorliklari xuastuanift oltin yorug‘ sekiz yukmak uyg‘ur yozuvida bitilgan mabalar logografik yozuvning piktografik yozuvdan …

2 / 13

rilishini ifodalab qolmay, uning fonetik tuzilishini, ya’ni so‘zning tovush tarkibini ham aks ettiradi. fonetik yozuv. yozuvning bu turi bir necha ko‘rinishlarga ega. shulardan biri bo‘g‘in yozuvidir. bu yozuvda ierogliflar bo‘g‘inlarni ifodalaydi. yozuv tarixida bo‘g‘inli yozuv muhim ahamiyat kasb etadi. bo‘g‘inli yozuvda bir bo‘g‘inni, bir so‘zni, bir tovushni ifodalaydigan belgilar qo‘llangan. ossuriya va vavilon mix (qoziq) yozuvi ana shunday yozuvlardan hisoblangan. bu yozuvda ayrim belgilar bir tovushni, butun bir bo‘g‘inni, ba’zi belgilar esa butun bir so‘zni ifodalagan. eronliklar vavilonni bosib olganlaridan keyin ossuriya va vavilon mix yozuvidan foydalanib, fonetik (tovushli) yozuvni, ya’ni har qaysi belgi bir tovushni ifodalaydigan yozuvni ixtiro etganlar. ilk yozuv magik (ya’ni sehr - jodu) vazifani bajargan. chex tilshunosi ch.loukotka ham bu fikrni qo‘llab-quvvatlaydi. shuningdek, g‘arb tilshunosligida ham n.marr bilan i.meshchaninovlarnikiga yaqin fikrlar paydo bo‘ldi. jumladan, g.malleri amerika hindulari tilida ko‘pgina belgilar imo-ishoralar tilidan kelib chiqqanini isbotladi. shu tariqa yozuv “tushuncha - so‘z - yozuv belgisi” ko‘rinishidagi yangi …

3 / 13

qatga sazovor tomoni, yuqorida aytib o‘tilganıdek, narsa-buyumlar tasviri asosiy o‘rin egallaydi. yozuvdagi ana shu suratlar o‘ninchi ming yillik - yozuv paydo bo‘lgan davrdan boshlab milodiy iii-iv asrgacha davom etib kelgan monumental yozuvda saqlangan. misr yozuvi belgilari miqdori taxminan besh yuz atrofida bo‘lgan. misr yozuvi ikki usul - gorizontal holda o‘ngdan chapga yoki vertikal holatda yuqoridan pastga, ustunlar ham o‘ngdan chapga qarata yozilgan. shumer mixxatlari efrat va dajla daryolari oralig‘ida miloddan oldingi to‘rtinchi-uchinchi ming yilliklarda paydo bo‘ldi. misr yozuvi papiruslarga, shumer mixxatlari esa loy “taxtacha”larga bitilgan. mixxatlar, shumerlardan tashqari, urartu (armaniston, mil. ol. i ming yillik), xetlar (mil. ol. i ming yillikda kichik osiyo), akkadlar va boshqa bir qator xalqlarda ishlatilgan. mixxatlar sharqda keng hududga tarqalgani uchun bu yozuv turini “qadimgi sharqning lotin yozuvi” deb ham ataydilar. qadimgi turkiy yodnomalar urxun, uyg‘ur, sug‘d, moniy, brahma, suryoniy yozuvlarida bitilgan. markaziy osiyo xalqlari, xususan, turkiy xalqlarning yozuv madaniyati tarixida qator, har qaysisi o‘zicha …

4 / 13

agan turkiy xalqlar “ko‘k turk” (kök türk) deb atalgan. bu atamadagi “ko‘k” sifati “rang” (ko‘k, zangori rang) ma’nosida emas, u “ildiz, asl, tub” ma’nosida. bitiglardagi otidan kelib chiqib, hozirgi zamon turkshunosligida qadimgi turk davlatlarini “ko‘k turk xoqonliqlari”, ular qo‘llagan yozuvni “ko‘k turk alifbosi” deb atalmoqda. ko‘k turk yozuvi turklarning eng eski, taxminlarga ko‘ra meloddan burungi davrlarda ota-bobolari tomonidan yaratilgan o‘z yozuvlari edi. yozuvning genezisi masalasida yana bir fikr diqqatga molik. unga ko‘ra, ushbu alifbo turkiy muhitda kashf etilgan, shuning uchun unda turkiyning fonetik-fonologik xususiyatlari yaxshi inobatga olingan. shuning bilan birga, u oromiy, sug‘d, pahlaviy yozuvlarining kuchli ta’sirida bo‘lgan (vasilev 1983,5–9). paleografik kuzatuvlar, qadimiy yozuvlarni o‘zaro qiyoslash olimlarni yana bir fikrga olib kelmoqda. a.amanjolovning fikricha, ushbu yozuvning tarixi meloddan oldingi i ming yilliklarga tutashadi. uning old osiyo yozuvlariga o‘zakdosh bo‘lgan qadimgi yunon va somiy-finikiy yozuvlari bilan ayrim jihatdan bog‘liqligi bor (amanjolov 1978, 76-87; 2003, 289-300). qadimgi turkiy yozuvning kelib chiqishi to‘g‘risidagi …

5 / 13

bo‘lgan ayrim shakliy farqlar tufayli o‘rxun, turfon va yenisey variantlariga ega. bularning eng qadimiysi o‘rxun variantidir. mazkur yozuv arab yozuvi singari o‘ngdan chapga qarab yozilgan va o‘qilgan fonetik yozuv tizimiga kiradi. har bir tovush yoki tovushlar birikmasi maxsus harflar bilan ifodalanib, bir-biriga ulanmay, yakka-yakka yozilgan. uyg‘ur yozuvi hozir “uyg‘ur yozuvi” nomi bilan atalayotgan qadimgi turkiy alifbo o‘tmish manbalarida bir qancha nom bilan yuritilgan. bizgacha yetib kelgan uyg‘ur yozuvli yodgorliklarning eng qadimgilari islom davridan ancha burun yaratilgan. ushbu obidalar o‘sha davr turklari ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy hayotining barcha sohalarini qamraydi. adabiy, diniy- falsafiy, tarixiy, ilmiy asarlar, huquqiy, rasmiy-diplomatik bitiglar (yorliq, tilxat, guvohnoma va h.k.), xo‘jalik ishlariga oid matnlar, qabrtoshlar, tashrifnoma va boshqalar shular jumlasidandir. mavjud yodgorliklar ichida, ayniqsa, moniylik, buddizm, nasroniylik muhitida yaratilgan diniy-falsafiy asarlar salmoqli o‘ringa ega. ularning ko‘pi qo‘shni anatkak (sanskrit), to‘xri (tohar), sug‘d, tavg‘ach (xitoy) tillaridan qadimgi turkiyga o‘girilgan bo‘lib, o‘sha davr turkiy adabiyotida tarjimachilik ham muhim o‘rin egallaganidan dalolat …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos"

turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos xususiyatlari turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos xususiyatlari yozuv yozuv- kishilik aloqasida muhim vositadir. ma’lumki, til boshqa narsa va hodisalar singari o‘zgaruvchandir. til taraqqiyotining yozuv paydo bo‘lishidan avvalgi holati biz uchun qorong‘idir. biz faqat yozuv paydo bo‘lgandan keyingi davrda ro‘y bergan til taraqqiyoti to‘g‘risida yozma yodgorliklardan foydalanib, fikr yuritishimiz mumkin. lekin yozuv tilni o‘rganish, tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi muammoni yoritishga to‘liq imkon bermaydi. shunday bo‘lsa ham, ba’zi olimlar bu masalaga o‘z munosabatlarini, fikrlarini bildirib o‘tishgan. hozir bizga ma’lum tillarning yozuv tarixi 10-15 ming yildan oshmaydi. olimlarning faraz qilishicha, inson bundan...

This file contains 13 pages in PPTX format (60.9 KB). To download "turkiy tillarda foydalanilgan yozuvlarning o‘ziga xos", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillarda foydalanilgan y… PPTX 13 pages Free download Telegram