gnoseologiya (bilish nazariyasi)

DOCX 14 стр. 59,3 КБ Бесплатная загрузка

14 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 59,3 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 14

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 14

mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya) reja: 1. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. 2. haqiqatni bilishda nazariya, amaliyot va faoliyat birligi. 3. isbotlash va rad etish. tayanch tushunchalar: sezgi, idrok, xotira, xayol, tasavvur, empirik bilim, kuzatish, eksperiment,ilmiy dalil, nazariy bilim, muammo, ilmiy muammo, muammoli vaziyat, gipoteza, nazariya, kategoriya, tafakkur, mantiqiy tafakkur, tushuncha,mulohaza, xulosa, intuitsiya, induktiv,tafakkur. 1. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. «gnoseologiya» – sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha «gnosis» – «bilim», «ilm» va «logos» – «ta’limot», «fan» so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi – «bilish haqi dagi ta’limot (fan)», «ong haqidagi ta’limot (fan)». falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan, falsafiy qomuslar va lug‘atlarda «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan. shu bilan bir qatorda, ayni shu mazmunni ifodalash uchun falsafiy adabiyotlarda «epistemologiya» so‘zi ham qo‘llaniladi. shuni ta’kidlash lozimki, gnoseologiyaga tatbiqan bilish nazariyasi va epistemologiya nomlarining qo‘llanilishini o‘rinli deb bo‘lmaydi. zotan, «episteme» so‘zi …

2 / 14

om ma’nodagi epistemologiya hozirgi kunda ilmiy, haqiqiy bilimning mazmunini, shuningdek, diniy e’tiqodlarning gnoseologik mohiyatini o‘rganish bilan shug‘ullanadi. bunda esa bilish (ong)ning mohiyati to‘g‘risida bahs yurituvchi falsafiy ta’limot ma’nosidagi «gnoseologiya» atamasidan foydalaniladi. shu bilan biz avval gnoseologiya muammolari doirasini aniqlab olishga harakat qilamiz. gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar (falsafa fani) bo‘limi bo‘lib, unda: 1) insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2) insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3) bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi; 4) bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o‘zaro nisbati o‘rganiladi. shunday qilib, umuman olganda, gnoseologiya ong, bilish, bilimni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. shaxsiy va ijtimoiy tajribada biz ongning mavjudligini aniq sezamiz,ongning o‘z- o‘ziga, boshqa odamlarga va umuman, jamiyatga ta’siri natijalarini fiziologik darajada his qilamiz va ko‘ramiz. biroq bu jarayonda ongning o‘zi ko‘rinmaydi. moddiy dunyo hodisalaridan farqli o‘laroq, ongni kuzatish mumkin emas. u go‘yo vaqt va makon chegaralaridan tashqarida turadi. gnoseologiyaning vazifasi bu ko‘rinmas ongni idrok etish, uning moddiy …

3 / 14

‘rsatadi. bunda ayrim ashaddiy ratsio nalistlar (masalan, platon, avgustin va ularning hamfikrlari) ko‘rsatib o‘tganidek g‘oyalar inson aqliga xos tug‘ma g‘oyalar bo‘lib, ularni inson faqat o‘z aqlidan olishini qayd etadilar; boshqa, mo‘‘tadil ratsionalistlar (masalan, leybnits, volf, baumgarten) esa, g‘oyalar aqlga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lsa-da, biroq ular faqat aqlda tafakkur va falsafiy mushohada yuritish jarayonida tug‘ilishini ta’kidlaydilar. empirizm (empiristlar, f.bekon, j.lokk, t.gobbs, d.yum, l.feyerbax), aksincha, in son, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mav jud bo‘lishini inkor etadilar. ular barcha g‘oyalar inson ongi zamirida yo shaxsiy taj riba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘i lishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar. ularning fikriga ko‘ra, tajriba inson ongida uning sezgilari va o‘zini qurshagan dunyoni idrok etishi orqali aks etadi. falsafada idrok etishni persepsiya (lotincha perception – idrok etish) deb atash odat tusini olgan. persepsiya o‘zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni sezgilar orqali idrok …

4 / 14

n. shunday qilib, o‘z shaxsiy hayotimizda biz amaldagi holatga mos keladigan va ma’lum asoslarga ega bo‘lgan ishonch, e’tiqodni bilim deb hisoblaymiz. teran ma’no bilan sug‘orilgan bu bilim talqinining umumiy ruhi gnoseologiyada ham saqlanib qolgan. ayni zamonda, gnoseologiya bu talqin zamirida mujassam ba’zi bir holatlarni aniqlaydi va ularga oydinlik kiritadi. «s sub’ekt qandaydir p predmetni biladi», degan standart gnoseolgik talqin quyidagi uch shartni o‘z ichiga oladi: ○ haqiqiylik (muvofiqlik) sharti – «agar p haqiqiy bo‘lsa, u holda s p ni biladi». biz chimyon toshkentdan shimolroqda joylashganligini bilaman, basharti chimyon chindan ham toshkentdan shimolroqda joylashgan bo‘lsa. agar biz amudaryo tinch okeaniga quyiladi, deb aytsak, bizning bu fikrimiz bilim emas, balki yanglish fikr, xato bo‘ladi. ○ ishonchlilik (e’tiqod, maqbullik) sharti – «agar s p ni bilsa, u holda s p ga ishonadi (uning mavjudligiga e’tiqodi komil bo‘ladi). masalan, agar biz o‘zbekistonda daryo bor desak, biz uning amalda mavjudligiga ishonamiz. odatda, bilim shunday ishonch …

5 / 14

qinga muvofiq, quyidagi muxtasar ta’rifni berish mumkin: bilim – bu haqiqatga mos keladigan va asoslangan ishonch-dir. bilim shakllari – inson o‘zini qurshagan olamni anglab etadi, uni har xil usullar yordamida o‘zlashtiradi. bu usullardan ikkita eng muhimini qayd etish mumkin. birinchi – moddiytexnikaviy usul – tirikchilik vositalarini ishlab chiqarish, mehnat, amaliyot. ikkinchi – ma’naviy (ideal) usul; uning doirasida sub’ekt va ob’ektning bilishga doir munosabatlari ular o‘rtasidagi ko‘p sonli munosabatlarning biridir. o‘z navbatida, bilish jarayoni va unda olinadigan bilimlar amaliyot va bilishning tarixiy rivojlanishi mobaynida tabaqalanadi va o‘zining har xil shakllarida mujassamlashadi. bilishning bu shakllari, garchi o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, lekin bir- biriga o‘xshamaydi va har bir-biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. kundalik amaliy bilim. tabiat haqida, shuningdek, odamlarning o‘zlari,ularning yashash sharoiti, ijtimoiy aloqalari va hokazolar to‘g‘risida elementlar bilimlar beruvchi kundalik amaliy bilimlar bilishning tarixan eng birinchi shakli hisoblanadi. bilishning bu shakli kundalik hayot, odamlar amaliy tajribasidan kelib chiqqan. shu asosda olingan bilimlar garchi …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 14 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "gnoseologiya (bilish nazariyasi)"

mavzu: bilish falsafasi (gnoseologiya) reja: 1. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. 2. haqiqatni bilishda nazariya, amaliyot va faoliyat birligi. 3. isbotlash va rad etish. tayanch tushunchalar: sezgi, idrok, xotira, xayol, tasavvur, empirik bilim, kuzatish, eksperiment,ilmiy dalil, nazariy bilim, muammo, ilmiy muammo, muammoli vaziyat, gipoteza, nazariya, kategoriya, tafakkur, mantiqiy tafakkur, tushuncha,mulohaza, xulosa, intuitsiya, induktiv,tafakkur. 1. falsafa tarixida bilishga oid qarashlar evolyutsiyasi. bilimning asosiy turlari va shakllari. «gnoseologiya» – sof falsafiy kategoriya. uning nomi yunoncha «gnosis» – «bilim», «ilm» va «logos» – «ta’limot», «fan» so‘zlaridan kelib chiqqan. so‘zma-so‘z ma’nosi – «bilish haqi dagi ...

Этот файл содержит 14 стр. в формате DOCX (59,3 КБ). Чтобы скачать "gnoseologiya (bilish nazariyasi)", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: gnoseologiya (bilish nazariyasi) DOCX 14 стр. Бесплатная загрузка Telegram