мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад ал-фарғонийнинг астрономия соҳасидаги илмий мерослари

DOC 97,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403855491_47725.doc мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад ал-фарғонийнинг астрономия соҳасидаги илмий мерослари режа: 1. хоразмий ижод этган давр. 2. "байт-ул-ҳикма"нинг очилиши. 3. хоразмийнинг машҳур астрономик асари. 4. фарғонийнинг астрономик илмий мероси. 5. фарғонийнинг "астрономия элементлари" асарининг шарқ астрономик таълимидаги роли.. мухаммад ал-хоразмий хоразмий ҳақида биографик маълумотлар, бахтга қарши, бизгача етиб келмаган. унинг тугилган йили алломанинг асарларда келтирилган айрим маълумотлар асосида тахминан белгиланган булиб, шартли равишда 783 йил деб курсатилган. олим фаолиятининг изи 847 йилдан сунг йуколади, шу сабабли, унинг вафот этган йили тахминан 850йил деб хисобланиб келинади. араб халифалигида аббосийлар сулоласи хокимятни кулига олгандан сунг, эслатилгандек, пойтахтни дамашкдан багдодга кучиришган эди. шу сулола даврида, айникса, хорун-ар-рашид (786-809йиллар) ва унинг угли маъмун (813-833) халифалик килган замонларда халифаликда иктсодий ва маданий хаёт анча жонланди. багдод шарқнинг йирик илмий ва маданий марказига айланди, илм-фан равнак топиб, фалсафа, математика, тиббиёт ва бошка фанлар ривожланди. шу даврда багдодга таклиф этилган ал-хоразмий халифаликдан дастлаб ал-маъмун, сунгра ал-муътасим (833-842) …

асари булиб, у тахминан 825 йилда араб тилига машхур араб астрономи ал-хажжож ибн юсуф ал-матар томонидан таржима килинганди. "байт ул-ҳикма"нинг таржимонлари, шунингдек, ҳиндлар эришган фан ва маданият ютуқларини ўзида акс эттирган адабиётларни ҳам араб тилига таржима қилиб, араб дунёсини бу билимлар билан таништиришди. "маъмун академияси" ҳузурида йирик кутубхона очилган бўлиб, унда халифалик ва қўшни мамлакатлар бўйича нодир адабиётлар жамғарилган эди. маъмун даврида кутубхонага "маъмун академичси"нинг кўзга кўринган олими сифатида хоразмий бошчилик қилди. "байт ул-ҳикма"нинг кутубхонасидан ташқари икки расадхонаси ҳам бўлиб, улардан бири – бағдоднинг шаммосия маҳалласида, иккинчиси – дамашқ яқинидаги кассиюн тоғида барпо қилинган эди. "донишмандлар уйи"да хоразмий, асосан, астрономия билан шуғулланиб, ix асрнинг 20-йилларида ўзининг машҳур астрономик жадваллари – "зиж"ини ёзди. унда келтирилган маълумотлардан, хоразмий вафотидан кейин икки асрдан кўпроқ вақт давомида кўплаб расадхоналар фойдаланиб келди. хоразмий "зиж"и 37 боб ва 116 жадвалдан иборат мукаммал астрономик асардир. унинг 1–5-боблари ўша замонда кенг тарқалган календарга бағишланган бўлиб, муҳаммад пайғамбар томонидан …

тлар жамланган. бунда хоразмий ой орбитасининг эклиптикага қиялигини ҳинд астрономларида бўлгани каби 4,5 даража деб қабул қилади. ¡н учинчи бобда муаллиф сайёраларнинг туриши, қайтма ва илгарилама ҳаракатларини птолемейнинг "алмажистий"ида баён қилган геоцентирк таълимати асосида тасвирлаб, сайёраларнинг эпициклик назариясига таянади. қуёшнинг оғишини белгилаш ва ойнинг эклиптикал кенгламасини аниқлаш каби мураккаб ҳисоблашларни талаб этадиган масалаларга "зиж"нинг 15–17-боблари бағишланган. "зиж"нинг 24–27-боблари, жойнинг географик кенгламасини аниқлаш билан боғлиқ амалий астрономия масалаларига бағишланган бўлиб, унда қуёшнинг кульминация (туш пайтида тиккага келган) ҳолатларидаги баландлиги асосида, кузатувчи турган жойнинг кенгламасини топиш муфассал баён қилинади. хусусан, қуёш, ҳамал ва мезон юлдуз туркумларида ётувчи зодиак белгиларида (бу белгилар эклиптика билан осмон экваторининг кесишган нуқталарига мос келади) бўлганда, унинг суткалик ҳаракати осмон экватори бўйлаб кузатилишини маълум қилади ва туш пайтида қуёш марказининг уфқдан баландлигини ўлчаш усулларини кўрсатади. шунингдек, хоразмий барча фаслларда қуёшнинг оғиши маълум бўлганда, унинг туш пайтидаги баландлигига кўра, жойнинг географик кенгламасини топиш йўлини ҳам шу бобларда баён қилади. …

илган йиллар жадвали" ва "уй бегининг жадвали" ҳам ўрин олган. хоразмийнинг "зиж"дан ташқари, астрономияга бағишланган яна бир йирик асари бўлиб, у "астролябия билан ишлаш ҳақидаги китоб" ("китоб ул-амал бил-астурлабат") деб аталади. аҳмад ал-фарғоний – маъмун академиясининг бош астрономи маълумки араб теократик давлати–халифатининг маркази унинг асосчилари муҳаммад пайғамбар ва унинг яқинларининг халифалик даврларида (vii аср) мадинада бўлиб, умайилар сулоласининг халифалигида дамашқ шахрига кўчирилди. аббосийлар сулоласининг халифалик даврида эса (viii аср) халифатнинг маркази боғдодга кўчирилди. мазкур сулоланинг иккинчи халифи ал-мансур (754-775 йиллар халифалик қилган) томонидан 762 йилда асос солинган. боғдод – 637 йилда хонавайрон қилинган сасанидлар сулоласи даврида эроннинг пойтахти бўлган ктесифон шахри яқинида қурилди. халифаликнинг шаклланиши биланоқ, бағдод шахрининг ривожланишида олимларнинг роли жуда катта бўлди. бўлажак шаҳарнинг ўрнида турли геодезик ўлчашлар ва қурилишни режалаштириш бўйича ишларни халиф ал-мансурнинг ўзи бошчилигида сарой мунажжимлари, жумладан форс наубахт, яхудий манассий (арабча машаллах). бағдодни бевосита қурилишида эса таржимон умар ибн фортухан ат-таборий /табаристонлик/ иштирок қилди. …

огик асарларни араб тилига таржима қилишди. к. птолемейнинг «алмажистий»сини араб тилига таржима қилган ал-хажжож ибн юсуф ал-матар хорун-ар-рашиднинг буйруғига кўра эвклиднинг «бошланишини» /«начало»/ ҳам араб тилига таржима қилди. ал-мансур ва хорун-ар-рашидларнинг халифалигида саройда бир нечта математик ва астроном ишлаган бўлса, хорун ар-рашиднинг ўғли ал-маъмун халифалигида /813-833/ бағдодда кучли илмий мактаб вужудга келди. маъмун, отаси хорун ар-рашид даврида хуросонни бошқариб, марвда яшади ва 813 йили у бағдод халифи деб эълон қилингандан кейин ҳам у яна 6 йил марвда қолди. боғдоддан узурпатор иброхим ал-махдий қувилгандан кейингина у бағдодга келиб халифлик тахтига ўтирди. ал-маъмун бағдодга келгач, яхъё ибн аби-мансур шахарининг шамассия дарвозаси ёнида қурилган расадхонада ишлай бошлади. айни пайтда дамашқ яқинидаги касиюн тоғидаги дайр-мурран деб аталмиш христианларнинг черковида хуросонлик хамид ал-морверруди ҳам астрономик кузатишларини бошлади. абу-райхон беруний, шамассия расадхонасида яхъё ибн аби-мансур томонидан 828-829 йилларда эклиптиканинг (қуёшнинг юлдузлар оралаб юрган йиллик кўринма йўли) осмон экваторига оғмалигини ўлчаганини ва бу кузатишларда ал-хоразмий иштирок қилганини …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад ал-фарғонийнинг астрономия соҳасидаги илмий мерослари"

1403855491_47725.doc мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад ал-фарғонийнинг астрономия соҳасидаги илмий мерослари режа: 1. хоразмий ижод этган давр. 2. "байт-ул-ҳикма"нинг очилиши. 3. хоразмийнинг машҳур астрономик асари. 4. фарғонийнинг астрономик илмий мероси. 5. фарғонийнинг "астрономия элементлари" асарининг шарқ астрономик таълимидаги роли.. мухаммад ал-хоразмий хоразмий ҳақида биографик маълумотлар, бахтга қарши, бизгача етиб келмаган. унинг тугилган йили алломанинг асарларда келтирилган айрим маълумотлар асосида тахминан белгиланган булиб, шартли равишда 783 йил деб курсатилган. олим фаолиятининг изи 847 йилдан сунг йуколади, шу сабабли, унинг вафот этган йили тахминан 850йил деб хисобланиб келинади. араб халифалигида аббосийлар сулоласи хокимятни кулига олгандан сунг, эслатилгандек, пойтахт...

Формат DOC, 97,0 КБ. Чтобы скачать "мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад ал-фарғонийнинг астрономия соҳасидаги илмий мерослари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: мухаммад ал-хоразмий ва аҳмад а… DOC Бесплатная загрузка Telegram