шеърий нутқ ҳақида

DOC 93.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662626825.doc шеърий нутқ ҳақида шеърий нутқ ҳақида режа: 1. шеърий ва насрий нутқ ҳақида. 2. ритм тушунчаси. 3. ритмик бўлак ва ритмик воситалар. 4. шеърий синтаксис ҳақида. бадиий нутқнинг икки шаклга — шеърий (тизма) ва насрий (сочма) кўринишларга эга эканлиги бунгача айтилди. насрий нутқ ўзининг қурилиши жиҳатидан кундалик мулоқотда қўлланилувчи нутққа яқин бўлса, шеърий нутқ сўз санъатига хос махсус ҳодиса саналади. зеро, ўзининг келиб чиқиши жиҳатидан ҳам бадиий нутқниннг шеърий шакли насрий шаклдан қадимийроқ, аниқроғи, ўз вақтида бадиий нутқнинг ягона шакли бўлган. сабаби, шеърий нутқдаги ўзига хос ташкилланишнинг ўзиёқ уни одатдаги нутқдан фарқлаган, шеърий нутқ воситасида айтилган информациянинг санъатга алоқадорлигини таъкидлаб турган. бунга амин бўлиш учун адабиёт тарихига назар солиш кифоя: миллий адабиётлар тарихининг илк босқичларида адабий асарлар шеърий йўлда ёзилган, насрда ёзилган бадиий асарларнинг пайдо бўлиши, баски, насрнинг бадиий нутқ кўриниши сифатида шаклланиши эса нисбатан кейинги даврларга тўғри келади. шеърий нутқ муайян бир ўлчов(вазн) асосидаги ритмга эга бўлган, ўзининг …

н. шунга кўра, кенг маънода ритм деганда муайян бўлакларнинг маълум вақт оралиғида тартибли такрорланиб туриши тушунилади. бу маънодаги ритм борлиқдаги жуда кўп нарса-ҳодисаларда, жумладан инсон организмида мавжуддир. масалан, тарновдан томчилаб турган томчилар чиқараётган товушда, ариқ сувининг маромли шилдираб оқишида, йил фаслларининг, кун билан туннинг алмашинувида; инсоннинг юрак уриши, нафас олиши, маълум бир ҳаракатни бажариши — буларнинг барида ритм кузатилади. табиийки, кундалик мулоқот нутқида ҳам маълум бир ритм мавжуд. аввало, ҳар бир одамнинг гапиришида ўзига хос ритм бўлиб, бу ритм унинг физиологик имкониятлари (мас., ҳар бир одамда нафас олиш ўзига хос, нутқ ритми эса шунга кўп жиҳатдан боғлиқ) билан белгиланади. кундалик мулоқот нутқидаги ритмга ички ва ташқи омиллар (касаллик, руҳий ҳолат — ички; бирор нарсадан таъсирланиш, тез ҳаракат қилиш, — ташқи) таъсир қилиши ҳамда уни ўзгартириши мумкин. оғзаки нутқда кузатилувчи бу ритм табиий равишда ёзма нутққа ҳам кўчади, зеро, ёзганимизда "мия"да гапирилади, ўқиганда "тасаввурда" эшитилади. демак, ўз-ўзидан аёнки, насрий асарда ҳам …

билан рукннинг ритмик бўлак сифатидаги аҳамияти ва даражаси тенг келади. бармоқ тизимига хос бўлмиш туроқ бўғинларнинг маълум миқдорда гуруҳланишидан ҳосил бўлса, аруз тизимига хос рукн қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг маълум тартибда гуруҳланишидан ҳосил бўлади. бу ўринда битта нарсани унутмаслик керакки, туроқ сўзни ҳеч вақт бўлмагани ҳолда, рукн сўзнинг бир қисминигина ўзига олиши, яъни уни бўлиб юбориши мумкин. шеърнинг алоҳида сатрга жойлаштирилган бўлаги мисра деб юритилади. мисра бир неча туроқ(рукн)ни бирлаштириши ҳам, биргина туроққа, яъни, биргина сўзга тенг бўлиши ҳам мумкин. бироқ унинг мисра деб аталиши учун катта-кичиклигининг аҳамияти йўқ. мисра охирида зарб бўлиши, ўзидан кейин сезиларли паузанинг мавжудлиги билан характерланади. шу жиҳатдан қаралса, эркин шеърлардаги учрайдиган зинапоя шаклига солиниб, ҳар бири алоҳида сатрга жойланган сўзни мисра дейиш тўғри бўлмайди, чунки уларда зарб бўлгани ҳолда, мисра паузаси мавжуд эмас. шеърнинг маълум миқдордаги мисралардан таркиб топиб, мазмун ва ритмик-интонацион жиҳатдан нисбий тугалликка эга бўлган бўлаги банд деб юритилади. энг кичик банд — …

г неча мисралик бандлардан таркибланганига қараб номланади. юқорида айтдикки, кенг маънода ритм муайян бўлакларнинг маълум вақт оралиғида тартибли такрорланиши, шеърий ритм деганда эса шеър мисраларидаги ритмик бўлакларнинг маълум ўлчов асосида тартибли такрорланишидан ҳосил бўлувчи оҳанг тушунилади. буни конкрет мисол асосида кўриб ўтайлик: - v - - / - v - - / - v - - / - v - о-ра-зин ёп-қач кў-зим-дан со-чи-лур ҳар лаҳ-за ёш - v - - / - v - - / - v - - / - v - бўй-ла-ким пай-до бў-лур юл-дуз ни-ҳон бўл-ғоч қу-ёш келтирилган байт парадигмаси(тақтеъ)га кўра ритмик бўлакларни кузатиш мумкин. биринчи мисранинг биринчи рукнидаги қисқа ҳижо (яъни, ритмик бўлак) ўн тўрт бўғиндан сўнг (яъни, маълум вақт оралиғида) айнан такрорланмоқда, худди шу тартиб барча ҳижоларга — чўзиқ ва қисқа ҳижоларга ҳам тегишлидир. яъни, ҳар бир ҳижодан ўн тўрт бўғин сўнг яна худди шундай сифатдаги ҳижо такрорланади. мисралараро рукннинг такрорланишига эътибор қилсак, …

балиқнинг тиши-ла, тилимни тилдим, (6 + 5) юрагим урчуқдай уч айлантирдим, (6 + 5) кўзимни қийнадим, (6) қийноғим қизиқ... (5) яйрадим. (3) шеърнинг бошқа бандлари ҳам айни шу тартибда қурилган. шеърнинг биринчи ва иккинчи мисралари 11 бўғиндан бўлиб, учинчи ва тўртинчи мисралар қўшилган ҳолда 11 бўғинни ташкил қилиши кўриниб турибди. бироқ учинчи ва тўртинчи мисраларнинг қўшилиши, биринчидан, шеърнинг интонацияси, иккинчидан, қофияланиш тартибига таъсир қилади. сабаби, бу икки мисра қўшилгани ҳолда улар орасида нисбатан қисқа (туроқлараро) пауза тушиши лозим бўладики, бу нарса интонацияга таъсир қилади. зеро, ҳозирги ҳолатида ҳар икки мисранинг алоҳида сатрларга чиқарилиши уларнинг ўқилишидаги таъкидни кучайтиради. хуллас, шеърдаги бешта банднинг ҳаммаси шу тартибда мисраларга бўлинганки, бу хил шеърларни гетрометрик шеър деб аталади. юқорида навоий байти асосида кўрганимиз ҳар бир ритмик бўлак(ҳижо, туроқ, мисра ва банд)нинг ўз ҳолича ритмик бирлик бўлиб келиши бунда кузатилмайди. яъни, бўғинлар сони тенг эмаслиги боис бўғиннинг, туроқлардаги бўғинлар сони турличалиги сабабли туроқнинг, мисраларда туроқларнинг бир …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "шеърий нутқ ҳақида"

1662626825.doc шеърий нутқ ҳақида шеърий нутқ ҳақида режа: 1. шеърий ва насрий нутқ ҳақида. 2. ритм тушунчаси. 3. ритмик бўлак ва ритмик воситалар. 4. шеърий синтаксис ҳақида. бадиий нутқнинг икки шаклга — шеърий (тизма) ва насрий (сочма) кўринишларга эга эканлиги бунгача айтилди. насрий нутқ ўзининг қурилиши жиҳатидан кундалик мулоқотда қўлланилувчи нутққа яқин бўлса, шеърий нутқ сўз санъатига хос махсус ҳодиса саналади. зеро, ўзининг келиб чиқиши жиҳатидан ҳам бадиий нутқниннг шеърий шакли насрий шаклдан қадимийроқ, аниқроғи, ўз вақтида бадиий нутқнинг ягона шакли бўлган. сабаби, шеърий нутқдаги ўзига хос ташкилланишнинг ўзиёқ уни одатдаги нутқдан фарқлаган, шеърий нутқ воситасида айтилган информациянинг санъатга алоқадорлигини таъкидлаб турган. бунга амин бўлиш учун адабиёт тарихига наз...

DOC format, 93.0 KB. To download "шеърий нутқ ҳақида", click the Telegram button on the left.

Tags: шеърий нутқ ҳақида DOC Free download Telegram