фалсафа ва синергетика

DOC 55,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1443698192_61431.doc фалсафа ва синергетика режа: ўз-ўзидан ташкил топиш феномени. синергетика тушунчаси ҳодисаларнинг умумий боѓланганлиги ва синергетика синергетика ва тараққиёт концепцияси материянинг ўз-ўзидан ташкил топиши ҳақидаги тасаввурларни унинг ҳаракати ва ривожланиши ҳақидаги тасаввурлар сифатида ўрганиш фалсафанинг анъанавий муаммосидир. ўз-ўзидан ташкил топиш – бу объектнинг компонентларининг фақат ички алоқалари ҳисобидан ва ўтмиш тарихига мувофиқ коллектив ҳаракати натижасида вужудга келишидир. ривожланиш, мураккаблашиш ва ўз-ўзидан ташкил топиш жараёнлари узоқ вақтгача фақат жонли тизимлар билан боғлаб келинди. жонсиз табиатда ўз-ўзидан ташкил топиш ҳодисаларининг кашф этилиши кўпгина жараёнларга янгича қарашга имкон берди, жонсиздан жонликка ўтиш механизми тўғрисидаги билимни бойитди. бу жиҳатдан синергетика номини олган янги илмий йўналиш доирасида ишлаб чиқилаётган ғоялар диққатга сазовордир. синергетика ўз-ўзидан ташкил топиш механизмлари ва қонуниятларини тараққиёт жараёнининг универсал компоненти сифатида ўрганади. бу универсаллик ўз-ўзидан ташкил топиш назарияси учун шу қадар муҳимки, синергетика тадқиқотчиларидан бири г.хакен бу фаннинг асосий масаласини у билан боғлайди. «нима учун, - деб ёзади у,- ўз табиатига кўра …

ўз фани методини қўллаб, синергетиканинг ривожланишига бирон бир тарзда ҳисса қўшади. «мен янги фанни «синергетика» деб атадим, бунга сабаб, - деб ёзади г. хакен,-унда тизимларнинг кўпгина элементларининг биргаликдаги ҳаракати тадқиқ этилишигина эмас, балки ўз-ўзидан ташкил топишни бошқарувчи умумий принципларни топиш учун кўпгина турли-туман фанларнинг кооперациялашуви зарурлигидир».2 шундай қилиб, юнончадан таржима қилинганда, «кўмак»ни, «ҳамкорлик»ни билдирувчи «синергетика» сўзи икки хил маънога эга. бир томондан, бу мураккаб тизимли элементларнинг кооператив ҳаракати, иккинчи томондан, бу турли билим соҳасидаги олимларнинг ҳамкорлигидир. айнан ўз маъносида айтганда, синергетика бу турли табиатли тузилмаларнинг ўз-ўзидан ташкил топиш, барқарорлик, парчаланиш ва қайта пайдо бўлиш жараёнларини тадқиқ этувчи назариядир. синергетика диалектиканинг қуйидаги ғоясини тасдиқ-лайди – ҳар бир объект оламдаги ҳодисаларнинг умумий боғланганлиги оқибатида уни қуршаб турган хилма-хил жараёнлар билан узвий боғланган бўлиб, айни вақтда турли қисмсистемалардан таркиб топади. объектнинг хар бир таркибий қисми бошқа таркибий қисмлар ва ташқи дунё билан ўзаро боғланишда мавжуд бўлади. шу сабабли хар бир таркибий қисм ўзига …

-бирига ўхшаш ва яқин холатидан келиб чиқади. қарама-қарши томонларнинг бир-бирини инкор этиш жараёни бу томонларнинг ҳар бирининг ички бирбутунлигини кучайтиради. қарама-қарши томонларнинг ушбу ўзаро таъсири жараёнида улар қуйидаги поғоналардан ўтиб ривожланади: айнанлик, бирлик, фарқланиш, қарама-қаршилик, зиддият, тўқнашув, антагонизм. сўнгра ривожланиш жараёнида қарама-қарши томонларнинг бири томонидан иккинчисини диалектик инкор этиш поғонаси бошланади. ўз таркибий қисмларининг жипслигига эга бўлган сифат жихатдан янги бўлган бирбутунликга ўтиш жараёни, сакраш содир бўлади. бу янги бирбутунлик таркибида янги ўз-ўзини дифференциациялаш ва ўз-ўзини интеграциялаш жараёни бошланади. ўз-ўзини дифференциациялаш жараёни орқали амалга ошаятган ривожланиш натижасида фақат бири-бири билан ёнма-ён мавжуд бўлган, бири-бири билан боғланмаган нарсалар мажмуаси эмас, балки яҳлит бир тизимга бирлашган, синтезлашган, интеграциялашган хилма-хиллик шаклланади, яъни ривожланиш жараёнида айни вақтда диалектик синтез ҳам содир бўлади. синергетика тараққиёт концепциясини чуқурроқ ифода этишга имкон беради. и.пригожин таъкидла-шича: «ҳам классик, ҳам квант механикада агар қайсидир бир вақтда системанинг ҳолати етарли аниқликда маълум бўлган бўлса, унда келажакни жуда бўлмаганда принципда олдиндан …

боғлиқ бўлган тараққиётнинг кўриниши шаклланади, бифуркация нуқтасида тараққиётнинг бундан кейинги йўналишининг аниқ бир вариантининг кўпдан кўп мумкин бўлган вариантлардан «танлови» содир бўлади; 3) тараққиётнинг бундай бифуркацион табиати оқибатида тараққиётнинг қайтмаслик хусусияти пайдо бўлади; 4) тараққиёт жараёни умумий ҳолатда мувозанатсиз системалар ривожланиши ва мувозанатсиз босқичли ўтишлар билан боғлиқ ва шунинг учун ўзида тебранишлар, фазовий структуралар ва тартибсизликлар шаклланишини қамраб олади; 5) тараққиёт жараёни когерентлик, турбулентлик, динамик тартибсизлик, диссипатив ва автотўлқинли структуралар динамикаси, кенгмасштабли спонтан флуктуациялар каби бунгача тараққиёт концепцияси қамраб ололмаган кўпгина бошқа феноменларни ўз ичига олади ; 6) тараққиёт жараёнида детерминациянинг ўзига хослиги мавжуд ва бифуркация нуқталари орасида детерминистик қонунлар, бифуркация нуқталарида эса эҳтимолий қонунлар устунлик қилади; 7) ҳар қандай системаларнинг тузилиш барқарорлигининг чегаралари мавжуд бўлади, тегишли мувозанатдан чиқарувчи таъсирлар орқали уларга етиб бориш мумкин, кейин янгиланиш элементлари ва янги системалар шаклланади ва бу жараён туганмасдир; 8) тараққиёт жараёнининг макро- ва микродаражалари ўртасида чамбарчас боғлиқлик мавжуд . шундай қилиб, синергетиканинг …

йни бир хил қонунларга бўйсунади ва ўхшаш тенденцияни намоён қилади, деган хулосага келамиз. хулоса фалсафа - бу ҳам умумназарий дунёқараш, ҳам ижтимоий онг шакли, ҳам умумий (умумийлик тўғрисидаги) фан. у маънавий маданиятнинг квинэссенция (мағзи)дир. мана шунинг учун ҳам фалсафанинг аҳамияти ва вазифалари шунчалик кўп қирралидир. у идрокий, услубий, қадриятий ҳамда амалий ва башоратий рол ўйнайди. албатта, фалсафий билим, ўз табиатига кўра, ўта назарийдир. аммо бу дегани унинг воқей ҳаётдан, муайян тарихий жараёндан ажралган деган маънони бермайди. ҳар қандай фалсафий тизим, бир томондан, замонасининг руҳини нишони бўлса, иккинчидан, фалсафа мазкур даврнинг моҳиятини акс эттиради, унинг қонуний белгиларини очиб беради. фалсафа моҳият жиҳатдан фақат ҳозиргинигина эмас, балки ўтмишни, ва айниқсаа, келажакда бўлиши мумкин бўлган имкониятларни ва уларнинг қандай бўлишлиги билан шуғулланади. у инсоният ҳаётининг истиқболига умид билан қараш ва уни такомиллаштириш йўлларини ва тамойилларини аниқлашга қаратилгандир. ўзбекистон республикасининг мустақил тараққиёти давомида тўпланган тажриба фалсафий талқин ва умумлаштириш учун катта имконият беради. шундай …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "фалсафа ва синергетика"

1443698192_61431.doc фалсафа ва синергетика режа: ўз-ўзидан ташкил топиш феномени. синергетика тушунчаси ҳодисаларнинг умумий боѓланганлиги ва синергетика синергетика ва тараққиёт концепцияси материянинг ўз-ўзидан ташкил топиши ҳақидаги тасаввурларни унинг ҳаракати ва ривожланиши ҳақидаги тасаввурлар сифатида ўрганиш фалсафанинг анъанавий муаммосидир. ўз-ўзидан ташкил топиш – бу объектнинг компонентларининг фақат ички алоқалари ҳисобидан ва ўтмиш тарихига мувофиқ коллектив ҳаракати натижасида вужудга келишидир. ривожланиш, мураккаблашиш ва ўз-ўзидан ташкил топиш жараёнлари узоқ вақтгача фақат жонли тизимлар билан боғлаб келинди. жонсиз табиатда ўз-ўзидан ташкил топиш ҳодисаларининг кашф этилиши кўпгина жараёнларга янгича қарашга имкон берди, жонсиздан жонликка ўтиш механизми тўғрисидаги би...

Формат DOC, 55,0 КБ. Чтобы скачать "фалсафа ва синергетика", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: фалсафа ва синергетика DOC Бесплатная загрузка Telegram